Chấm dứt bệnh thành tích, trả lại giá trị thật cho điểm số

Chỉ còn ít ngày nữa, học sinh cả nước bước vào năm học mới. Đây cũng là thời điểm ngành Giáo dục đứng trước yêu cầu không chỉ tiếp tục triển khai những chủ trương lớn, mà phải tạo ra những thay đổi có thể nhìn thấy trong từng lớp học, từng bài kiểm tra và kết quả học tập của học sinh.

Tại buổi làm việc ngày 25/8 đánh giá kết quả một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu ngành Giáo dục phải tạo cuộc đổi mới thực chất từ bên trong, từ quản trị nhà trường, đội ngũ nhà giáo đến nội dung, phương pháp dạy và học, thi, kiểm tra, đánh giá.

Một trong những yêu cầu đáng chú ý là kiên quyết chấn chỉnh bệnh thành tích, gian lận trong học tập và thi cử. Việc triển khai chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 71 phải có mục tiêu, giải pháp, trách nhiệm và thước đo cụ thể, không dừng ở vận động, khẩu hiệu.

Về cách dạy và học, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu giảm truyền thụ một chiều, học thuộc, học đối phó, học chỉ để thi; tăng tự học, thực hành, trải nghiệm, tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề.

Những yêu cầu này đặt câu chuyện “học thật, thi thật” trong một phạm vi rộng hơn việc chống gian lận ở một kỳ thi. Nếu học sinh vẫn học chủ yếu để lấy điểm, giáo viên chịu áp lực tạo ra những con số đẹp, nhà trường bị đánh giá bằng tỷ lệ khá, giỏi và thành tích thi đua, thì việc siết chặt một phòng thi hay thay đổi một phương thức tuyển sinh cũng khó giải quyết tận gốc. Bởi “thi thật” chỉ có thể bắt đầu từ “học thật”, còn “học thật” không thể tồn tại bền vững nếu cả hệ thống vẫn dành quá nhiều giá trị cho một bảng điểm đẹp.

Sau những bất thường, sai phạm trong thi cử tại một số địa phương thời gian qua, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để siết chặt kỳ thi, mà quan trọng hơn là làm sao để điểm số phản ánh đúng năng lực và người trung thực không bị thiệt.

Thầy Nguyễn Văn Quý, giáo viên chuyên Toán cấp 2-3 tại Hà Nội, cho rằng điều khiến ông kỳ vọng vào một sự thay đổi lần này không chỉ nằm ở một phát biểu hay một vụ việc riêng lẻ, mà ở bối cảnh đổi mới và chấn chỉnh đang diễn ra trên quy mô lớn. Theo ông Quý, giáo dục là quốc sách hàng đầu, là nơi chuẩn bị con người cho tương lai nên không thể tiếp tục vận hành bằng những căn bệnh cũ. Nhìn từ những vụ việc tiêu cực trong thi cử, các sai phạm phải được làm rõ đến cùng, thay vì chỉ xử lý nội bộ hoặc hành chính cho xong.

Việc người đứng đầu Đảng, Nhà nước gọi thẳng tên bệnh thành tích, gian lận trong học tập và thi cử, đồng thời yêu cầu phải có mục tiêu, giải pháp, trách nhiệm và thước đo cụ thể cho thấy yêu cầu “học thật, thi thật” đang được đặt ra theo hướng thực chất hơn. Tuy nhiên, niềm tin ấy, theo ông Quý, cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng bằng kết quả: Sai phạm có được làm rõ đến cùng hay không? Người đứng đầu có phải chịu trách nhiệm hay không? Những chỉ tiêu thi đua méo mó có được bãi bỏ hay không? Và giáo viên cho điểm đúng có còn bị coi là người làm xấu thành tích của trường? Đó mới là những câu hỏi quyết định thông điệp “học thật, thi thật” có đi từ chỉ đạo xuống thực tế hay không.

Cùng quan điểm đó, thầy Lê Thanh Trông (TP.HCM) chỉ ra vấn đề cốt lõi: “Kẻ thù lớn nhất của học thật - thi thật là một hệ thống trong đó điểm số và thành tích trở nên quan trọng hơn năng lực thật”. Theo thầy Trông, một giáo viên không tự nhiên nghĩ đến việc nâng điểm cho học sinh. Áp lực có thể hình thành theo cả một chuỗi: phụ huynh muốn điểm đẹp, học sinh cần học bạ đẹp, lớp muốn nhiều học sinh giỏi, trường muốn kết quả đẹp, đơn vị muốn thành tích thi đua đẹp và người quản lý muốn báo cáo đẹp.

Nếu mỗi tầng chỉ “nắn” kết quả một chút, đến cuối chuỗi, sự thật về năng lực học sinh có thể bị méo đi đáng kể. Bệnh thành tích vì thế không nhất thiết bắt đầu từ một vụ gian lận lớn, mà có thể hình thành từ rất nhiều sự “nhẹ tay một chút”, cộng dồn qua từng bài kiểm tra, từng bảng điểm và từng báo cáo thành tích.

Thầy Nguyễn Văn Quý cũng lưu ý, ở những nơi số người đăng ký vượt xa chỉ tiêu, một kỳ thi chung được tổ chức nghiêm túc, minh bạch vẫn có thể công bằng hơn việc dựa quá nhiều vào học bạ. Nếu sự cạnh tranh vào trường tốt vẫn còn nguyên, bỏ thi chưa chắc làm áp lực biến mất mà có thể chỉ chuyển từ luyện thi sang làm đẹp hồ sơ, xin điểm, nâng điểm.

Không thể giải quyết bệnh thành tích chỉ bằng cách thay đổi hình thức đo lường mà không xử lý động lực phía sau. Theo ông Quý, đây không chỉ là vấn đề đạo đức của một vài giáo viên, mà còn là vấn đề của cơ chế quản lý, cơ chế đánh giá và những động lực mà chính sách đang tạo ra. Khi chất lượng một trường được nhìn chủ yếu qua tỷ lệ học sinh khá, giỏi, tỷ lệ lên lớp, tốt nghiệp, số giải và các danh hiệu thi đua, áp lực làm đẹp số liệu tất yếu xuất hiện.

Không thể một mặt yêu cầu giáo viên cho điểm trung thực, mặt khác lại giao những chỉ tiêu khiến nhà trường phải có kết quả đẹp. Nếu một trường báo cáo đúng thực trạng nhưng bị đánh giá thấp hơn trường tìm cách làm đẹp số liệu thì vô hình trung, người trung thực lại trở thành người chịu thiệt.

Vì vậy, thầy Quý cũng như nhiều chuyên gia giáo dục đều cho rằng, đã đến lúc cần thay đổi cách đánh giá nhà trường, không áp đặt những chỉ tiêu cứng về tỷ lệ học sinh khá, giỏi, lên lớp hay tốt nghiệp. Chất lượng giáo dục nên được nhìn từ mức độ tiến bộ thực tế của học sinh, khả năng hỗ trợ học sinh yếu, môi trường giáo dục, tính trung thực trong quản lý và hiệu quả sử dụng nguồn lực.Bản chất của học thật là người học có khả năng tự tư duy, biết cách tự diễn đạt kiến thức, ứng dụng vào các tình huống thực tiễn và quan trọng nhất là năng lực tự học suốt đời.

Tháng 7/2026, Bộ trưởng GD&ĐT Hoàng Minh Sơn công khai yêu cầu ngành Giáo dục phải chấm dứt tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ, chạy theo thành tích và kết quả thi đua, xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật và giá trị thật”.

Từ “học thật” đến văn hóa chất lượng

Nếu bệnh thành tích được nhìn đơn giản như sai phạm của một giáo viên, một hiệu trưởng hay một thí sinh, giải pháp sẽ chỉ dừng ở xử lý người vi phạm. Trong khi đó, các ý kiến từ thực tế giáo dục cho thấy đây là vấn đề liên quan đến cả cách quản lý, đánh giá và kỳ vọng của xã hội.

PGS, TS Trần Xuân Nhĩ, nguyên Thứ trưởng Bộ GD&ĐT cho rằng thông điệp “học thật, thi thật, nhân tài thật” đã được đặt ra nhiều năm nhưng chưa tạo được chuyển biến đủ rõ rệt. Muốn giải bài toán này trước hết phải chống bệnh thành tích ở mọi cấp, từ cao đến thấp.

Theo ông, đây không chỉ là yêu cầu đối với học sinh hay giáo viên, mà phải buộc mọi cấp quản lý nhìn lại cách mình tạo ra và sử dụng các kết quả giáo dục. Khi kết quả không trung thực, hậu quả không chỉ nằm ở một bảng điểm đẹp hay một kỳ thi, mà còn là sự sai lệch trong việc đánh giá con người và lựa chọn nguồn nhân lực.

Cùng quan điểm phải nhìn sâu hơn vào cơ chế, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường ĐH, CĐ Việt Namchỉ ra một “điểm nghẽn”: chúng ta chưa hình thành được một văn hóa chất lượng. Theo ông, từ người dạy, người học đến phụ huynh cần hình thành thói quen không chấp nhận một kết quả nếu kết quả đó không phản ánh chất lượng thực. Nhưng hiện nay vẫn có những địa phương, nhà trường, gia đình và người học chưa sẵn sàng chấp nhận đúng chất lượng thực tế của mình; một bộ phận vẫn muốn có văn bằng, danh hiệu bằng nhiều cách khác nhau.

Khi xã hội chưa thực sự chấp nhận chất lượng thật, không thể chỉ trông chờ vào sự tự giác. Chống bệnh thành tích vì thế phải đi cùng việc thay đổi cách đánh giá và trách nhiệm giải trình của nhà trường, người quản lý. Đặc biệt, người dám nói thật, đánh giá thật phải được bảo vệ. Nếu giáo viên cho điểm thấp đúng thực chất nhưng lại chịu áp lực vì kết quả lớp không đẹp, trong khi người tìm cách làm đẹp số liệu được khen thưởng, hệ thống sẽ vô tình khuyến khích hành vi ngược lại với mục tiêu “học thật”. Bài toán “học thật” không chỉ nằm ở việc học sinh có học bài hay không, mà là học để biết, để làm việc, làm người và phát huy đúng năng lực của mình.

Trở lại với bài toán điểm số, theo thầyQuý, không thể mặc nhiên coi học bạ của các cơ sở giáo dục khác nhau là những thước đo hoàn toàn tương đương. “Một điểm số chỉ có giá trị khi cách tạo ra điểm số đó đủ tin cậy.” Nếu cùng một con số nhưng chuẩn cho điểm khác nhau quá xa thì việc dùng những điểm số đó để xếp hạng, cạnh tranh tuyển sinh rất dễ tạo ra bất công. Vì vậy, ông đề xuất tăng cường hậu kiểm độc lập dựa trên dữ liệu: lựa chọn hồ sơ để kiểm tra, đối chiếu học bạ với các bài đánh giá chuẩn hóa, phân tích phân bố điểm và những biến động bất thường.

Cùng với đó, khi xảy ra sai phạm phải làm rõ trách nhiệm theo cả chuỗi quản lý, không chỉ xử lý người trực tiếp sửa điểm mà bỏ qua người giao chỉ tiêu, gây sức ép, tổ chức hoặc biết sai nhưng vẫn dung túng. Đồng thời, cần bảo vệ những người dám phản ánh sự thật.

“Cho điểm thật không có nghĩa là bỏ mặc học sinh”, ông Quý nhấn mạnh. Khi học sinh chưa đạt yêu cầu, nhà trường phải phụ đạo, hỗ trợ và điều chỉnh phương pháp dạy học. Điểm thấp phải dẫn đến một kế hoạch giúp học sinh tiến bộ, chứ không phải dẫn đến một thao tác nâng điểm trên sổ. Đây cũng là ranh giới quan trọng giữa “học thật, thi thật” với cách hiểu đơn giản là siết chặt hơn hay cho điểm nghiêm hơn.

Nếu chỉ yêu cầu trung thực mà không tạo điều kiện để giáo viên dạy thật, đánh giá thật; nếu vẫn dùng những con số đẹp làm thước đo thi đua; nếu một báo cáo trung thực lại khiến đơn vị chịu bất lợi, bệnh thành tích sẽ vẫn tìm được một “đường đi” khác. Vì vậy, yêu cầu quan trọng của năm học mới này là tạo dựng một môi trường trong đó học sinh có động lực học để biết, để làm; giáo viên được quyền đánh giá đúng; nhà trường được nhìn nhận bằng chất lượng thực và người trung thực không bị thiệt.

Một hệ thống giáo dục không thể mạnh lên chỉ bằng những con số ngày càng đẹp nếu phía sau những con số ấy năng lực thật không được cải thiện tương ứng. Muốn chấm dứt bệnh thành tích, cần tạo ra một cơ chế trong đó nói thật không bị thiệt, làm thật không bị thua và làm giả không đem lại lợi ích. Đó cũng là cách để yêu cầu chấn chỉnh bệnh thành tích, gian lận trong học tập và thi cử không dừng ở một thông điệp đầu năm học, mà trở thành thay đổi có thể nhìn thấy trong từng lớp học, từng bài kiểm tra và từng kết quả của người học.