Những tổn thất lớn của dòng máy bay không người lái (UAV) MQ-9 Reaper trong xung đột với Iran đang buộc Lầu Năm Góc phải xem xét lại chiến lược sử dụng các UAV tấn công đắt tiền. Mỹ hiện khởi động chương trình phát triển một thế hệ UAV tầm xa giá rẻ hơn, có thể sản xuất hàng loạt và chấp nhận tổn thất lớn trên chiến trường.

Theo các tài liệu của Bộ Quốc phòng Mỹ, Đơn vị Đổi mới Quốc phòng (DIU) đã phát động chương trình tìm kiếm một mẫu UAV mới có khả năng đảm nhiệm phần lớn các nhiệm vụ hiện do MQ-9 Reaper thực hiện, nhưng với chi phí thấp hơn đáng kể để có thể mua sắm với số lượng lớn.

Động thái này diễn ra sau khi phi đội MQ-9 chịu thiệt hại nặng trong các chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Theo nhiều nguồn tin, kể từ cuối năm 2023, ít nhất 53 chiếc MQ-9 Reaper đã bị lực lượng Iran và phong trào Houthi tại Yemen bắn hạ, khiến giới hoạch định quân sự Mỹ phải đánh giá lại tính hiệu quả của việc sử dụng các UAV trị giá hàng chục triệu USD cho các nhiệm vụ trinh sát, giám sát và tấn công thường xuyên.

Tổn thất hơn 1 tỷ USD

Trong cuộc xung đột với Iran, MQ-9 Reaper được Mỹ sử dụng để thực hiện các nhiệm vụ trinh sát, thu thập thông tin tình báo và tấn công chính xác sâu trong không phận đối phương. Không quân Mỹ từng coi đây là “yếu tố có giá trị nhất” trong chiến dịch quân sự.

Tuy nhiên, việc phụ thuộc nhiều vào Reaper cũng khiến loại UAV này trở thành mục tiêu của mạng lưới phòng không nhiều lớp của Iran. Đến tháng 5/2026, quân đội Mỹ đã mất gần 30 chiếc MQ-9, bao gồm cả những máy bay bị phá hủy khi đang đậu trên mặt đất trong các cuộc phản công của Iran. Những tổn thất này đã khiến quy mô phi đội MQ-9 của Không quân Mỹ giảm xuống còn khoảng 135 chiếc.

Theo Bloomberg, tổng giá trị các UAV Reaper bị phá hủy lên tới khoảng 1 tỷ USD. Một chiếc MQ-9 có giá khoảng 30 triệu USD, trong khi phiên bản được trang bị đầy đủ hệ thống cảm biến có thể có giá tới 50 triệu USD. Con số này nhiều khả năng còn tiếp tục tăng khi giao tranh giữa Mỹ và Iran vẫn diễn ra với các đợt không kích và tấn công bằng UAV xen kẽ, bất chấp các khoảng thời gian ngừng bắn và những nỗ lực đàm phán. Ngày 8/7, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã bắn hạ thêm một chiếc MQ-9 Reaper sau khi căng thẳng trên Vịnh Ba Tư leo thang trở lại.

Mục tiêu mới của Lầu Năm Góc

Trong thông báo mời các doanh nghiệp tham gia chương trình, DIU cho rằng việc quân đội Mỹ tiếp tục phụ thuộc vào các UAV hoặc máy bay có người lái trị giá trên 30 triệu USD là “không bền vững” trước các đối thủ sở hữu hệ thống phòng không nhiều lớp ngày càng hiệu quả nhưng có chi phí thấp.

Thay vì tiếp tục phát triển những nền tảng ngày càng phức tạp và đắt đỏ, chương trình mới ưu tiên 3 tiêu chí chính là chi phí thấp, thiết kế mô-đun và khả năng sản xuất nhanh trên quy mô lớn.

Lầu Năm Góc mong muốn mẫu UAV mới có thể được chế tạo bằng các dây chuyền sản xuất thương mại thay vì quy trình chế tạo quân sự chuyên biệt, qua đó rút ngắn thời gian sản xuất và giảm giá thành. Mục tiêu là đưa UAV vào trang bị trong khoảng 5 năm tới.

Theo yêu cầu kỹ thuật, UAV mới phải có khả năng mang nhiều loại cảm biến và vũ khí với tải trọng tối đa khoảng gần 1,27 tấn, có bán kính chiến đấu ít nhất 4.200 km hoặc đạt tầm bay gần 14.800 km trong nhiệm vụ tấn công một chiều.

DIU cũng đặt mục tiêu nhận bàn giao 20 máy bay sẵn sàng chiến đấu vào năm 2031.

Mỹ duy trì MQ-9 trong khi chờ thế hệ kế tiếp

MQ-9 Reaper hiện đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng như trinh sát, giám sát, thu thập thông tin tình báo, chỉ thị mục tiêu và tấn công chính xác, là một mắt xích quan trọng trong hệ thống trinh sát - tấn công của quân đội Mỹ.

Cùng với mẫu tiền nhiệm MQ-1 Predator, Reaper từng tạo ra bước ngoặt trong các chiến dịch quân sự của Mỹ nhờ kết hợp thời gian hoạt động dài, hệ thống cảm biến quang điện và hồng ngoại hiện đại, liên lạc vệ tinh cùng các loại vũ khí dẫn đường chính xác trên một nền tảng duy nhất. Tuy nhiên, những tổn thất gần đây cho thấy ngay cả các UAV hiện đại cũng rất khó sống sót trước mạng lưới phòng không hiện đại và dày đặc.

Giới phân tích cho rằng bài học từ cuộc xung đột tại Ukraine cũng đang tác động đến tư duy tác chiến của Mỹ. Trong khi Ukraine liên tục sử dụng số lượng lớn UAV và tên lửa giá rẻ để làm quá tải hệ thống phòng không Nga, quân đội Mỹ vẫn chủ yếu dựa vào các máy bay và UAV có giá trị rất lớn để thực hiện các nhiệm vụ tấn công, dẫn đến nguy cơ thiệt hại nặng khi đối đầu với các đối thủ có năng lực phòng không mạnh.

Song song với chương trình phát triển UAV mới, Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ cũng đã đưa vào dự thảo Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng năm tài khóa 2027 yêu cầu Không quân hạn chế loại biên MQ-9, đồng thời báo cáo kế hoạch duy trì và mở rộng phi đội loại UAV này trước năm 2028. Động thái này được xem là nhằm tránh khoảng trống năng lực trong thời gian chờ thế hệ UAV kế nhiệm hoàn thiện.

Tuy nhiên, việc bổ sung số lượng MQ-9 cũng không đơn giản khi phiên bản MQ-9B - có giá thành còn cao hơn - hiện là biến thể duy nhất còn được sản xuất. Tập đoàn General Atomics đã dừng chế tạo MQ-9 cho quân đội Mỹ từ năm 2025, dù doanh nghiệp này cho biết sẵn sàng tham gia chương trình UAV mới và có thể phát triển một mẫu kế nhiệm với chi phí thấp hơn.

Trong dự toán ngân sách tài khóa 2027, Lầu Năm Góc đề nghị dành khoảng 54 tỷ USD cho các chương trình UAV và công nghệ tác chiến tự động. Đây là khoản đầu tư cho thấy Mỹ đang chuyển hướng từ việc ưu tiên các nền tảng đắt đỏ sang xây dựng lực lượng UAV có chi phí thấp hơn, có thể sản xuất hàng loạt và chấp nhận mức tổn thất cao trong các cuộc xung đột cường độ lớn.