Nhiệm kỳ Tổng thống thứ hai của ông Trump tiếp tục chứng kiến những xung đột mang tính trực diện trong quan hệ Mỹ-phương Tây. Tuy giữ vững khung liên minh lịch sử, song hàng loạt rạn nứt đã lộ rõ kể từ năm 2025. Hai bên liên tục rơi vào thế đối trọng trên nhiều mặt trận: chính sách thuế quan, chia sẻ chi phí quốc phòng trong NATO, cho đến quan điểm khác biệt về xung đột tại Trung Đông, mức độ viện trợ cho Ukraine và vấn đề chủ quyền Greenland.

Cuộc xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bất ngờ trở thành phép thử mới nhất (và cũng là phép thử gây chấn động mạnh nhất) đối với mối quan hệ này, khi tác động của nó lan rộng tới toàn bộ nền kinh tế toàn cầu. Song hành cùng những diễn biến quân sự tại Lebanon, cuộc xung đột này đóng vai trò là chất xúc tác cho một tiến trình tái cấu trúc Liên minh châu Âu, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc định nghĩa lại tầm nhìn chiến lược dài hạn cho toàn khối.

Với hơn 450 triệu dân và quy mô GDP tương đương các cường quốc hàng đầu, EU vẫn là một trung tâm quyền lực có khả năng chi phối đáng kể các vấn đề quốc tế. Trong bối cảnh căng thẳng leo thang, các nhà lãnh đạo châu Âu đang nỗ lực thúc đẩy một lệnh ngừng bắn bền vững giữa Mỹ và Iran, hướng tới mục tiêu sớm khôi phục hoạt động tại Eo biển Hormuz – “huyết mạch” năng lượng của thế giới.

Điểm gây tranh cãi sâu sắc nằm ở mục tiêu của cuộc xung đột. Các quốc gia EU, vốn đề cao trật tự dựa trên luật lệ và vai trò của các thể chế đa phương như Liên hợp quốc, cho rằng hành động quân sự đơn phương của Mỹ đi ngược lại các chuẩn mực quốc tế. Chiến dịch này không được thông qua bởi bất kỳ nghị quyết hay ủy nhiệm nào của Liên hợp quốc, cũng không nhận được sự đồng thuận từ NATO – điều khiến phần lớn châu Âu lựa chọn đứng ngoài.

Thực tế, nhiều quốc gia đã có những động thái cụ thể nhằm giữ khoảng cách. Tây Ban Nha và Italy công khai từ chối cho phép máy bay Mỹ sử dụng căn cứ của họ để vận chuyển vũ khí tới khu vực xung đột. Pháp áp dụng cách tiếp cận thận trọng hơn, xem xét từng trường hợp đối với việc sử dụng không phận. Trong khi đó, cả Tây Ban Nha, Italy, Đức, Pháp và Vương quốc Anh đều từ chối cung cấp hỗ trợ quân sự trực tiếp.

Dẫu vậy, một lối thoát vẫn được để ngỏ: Pháp và Anh cho thấy họ sẵn sàng tham gia các sứ mệnh gìn giữ hòa bình hoặc bảo đảm an ninh hàng hải sau khi xung đột kết thúc – một dấu hiệu cho thấy châu Âu không đứng ngoài hoàn toàn, mà đang lựa chọn can dự theo cách phù hợp hơn với nguyên tắc và lợi ích chiến lược của mình.

Châu Âu có thực sự tìm được tiếng nói chung?

Xung đột Mỹ-Iran đã đẩy nhanh quá trình nhất thể hóa của EU trên các mặt trận quan trọng bao gồm quốc phòng, ngoại giao và năng lượng. Sự đồng thuận này không chỉ củng cố vị thế của khối mà còn là lời khẳng định mạnh mẽ cho mục tiêu “tự chủ chiến lược” mà châu Âu kiên trì theo đuổi nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào bên ngoài.

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, EU được cho là liên tục đa dạng hóa các quan hệ đối tác. Hàng loạt thỏa thuận ngoại giao – quân sự nội khối được ký kết, song song với nhiều hiệp định song phương giữa các quốc gia thành viên và các đối tác ngoài khu vực, cho thấy một xu hướng dịch chuyển chiến lược đang dần hình thành.

Sự đoàn kết nội khối càng được củng cố trong bối cảnh xung đột tiếp tục leo thang ở Trung Đông và eo biển Hormuz đã ở trong trạng thái “tắc nghẽn” suốt hơn 1 tháng qua.

Ngày 17/4 tại Paris, Thủ tướng Anh Keir Starmer, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Thủ tướng Italy Giorgia Meloni đã cùng chủ trì một hội nghị quốc tế về an ninh hàng hải, với sự tham gia của hàng chục quốc gia và các thể chế đa phương. Thông điệp được đưa ra rất rõ ràng: eo biển Hormuz phải được “mở cửa hoàn toàn, ngay lập tức và vô điều kiện”. Cùng lúc đó, Anh đã khởi động kế hoạch thành lập một phái đoàn trung lập, tạo ra một cơ chế giám sát thực địa để đảm bảo tuyến hàng hải huyết mạch này không bị gián đoạn.

Tại Đông Âu, cục diện chính trị cũng đang chuyển hướng đáng kể. Với việc nhân tố ôn hòa Peter Magyar thay thế người tiền nhiệm theo đường lối cứng rắn Viktor Orban sau 16 năm cầm quyền tại Hungary, EU kỳ vọng sẽ hóa giải được những rạn nứt nội bộ và thúc đẩy một tiến trình hợp nhất chặt chẽ hơn.

Đồng thời, châu Âu đang thể hiện thái độ cứng rắn hơn trước Washington. Phản ứng quyết liệt đối với vấn đề Greenland, thông qua việc đình chỉ đàm phán thương mại và triển khai sáng kiến "Arctic Endurance", là minh chứng cho việc EU sẵn sàng thiết lập các lằn ranh đỏ ngoại giao.

Tương lai nào cho châu Âu?

Những diễn biến trên đang cho thấy một cách tiếp cận thống nhất hơn của Liên minh châu Âu trước “điểm nóng” Iran. Lục địa “già” giờ đây đứng trước một cơ hội hiếm có để định hình lại “tiếng nói” chung, khi những lợi ích sát sườn như an ninh năng lượng, lạm phát và nguy cơ suy giảm việc làm vượt lên trên khác biệt ý thức hệ.

Cuộc khủng hoảng hiện tại cũng trở thành chất xúc tác để Ủy ban châu Âu đẩy nhanh quá trình chuyển đổi năng lượng, bao gồm: giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, củng cố chuỗi cung ứng và thúc đẩy điện khí hóa nền kinh tế thông qua năng lượng hạt nhân và tái tạo. Đây không chỉ là phản ứng ngắn hạn, mà còn là bước đi chiến lược nhằm tái cấu trúc nền tảng phát triển của châu lục.

Các nỗ lực xích lại gần nhau này đã bắt đầu tạo ra hiệu ứng lan tỏa vượt ra ngoài cuộc xung đột ở Trung Đông. Trong cuộc gặp với Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk, nhà lãnh đạo Pháp Emmanuel Macron bày tỏ sự lạc quan về một “kỷ nguyên mới của châu Âu”, mở đầu bằng việc tăng cường hỗ trợ cho Ukraine – một vấn đề trước đây từng bị trì hoãn bởi những bất đồng nội khối.

Trong viễn cảnh đó, không ít ý kiến cho rằng cánh cửa ngoại giao vẫn chưa khép lại. Nếu Washington tăng cường hợp tác trong hồ sơ Ukraine, một khuôn khổ hợp tác rộng hơn hoàn toàn có thể mở ra, tạo điều kiện hạ nhiệt căng thẳng với Iran. Khi ấy, châu Âu không chỉ là bên trung gian, mà còn có thể trở thành kiến trúc sư của một trật tự ổn định hơn trong giai đoạn hậu khủng hoảng.