Cuộc xung đột do Mỹ và Israel phát động chống lại Iran đã bước sang tháng thứ tư và cái giá phải trả tiếp tục tăng lên đối với chính quyền của Tổng thống Donald Trump. Giờ đây, nó không chỉ là hóa đơn cho một chiến dịch ném bom, tập kích quy mô lớn nhằm phá hủy cơ sở hạ tầng năng lượng, hạt nhân và quân sự của quốc gia Hồi giáo ở Vùng Vịnh. Chiến dịch đó đã không khuất phục được chế độ cầm quyền ở Tehran.

Ngược lại, hành động của Mỹ đã trao cho chế độ này một quânbài mặc cả mới bằng cách phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển năng lượng quan trọng bậc nhất của thế giới. Còn mục tiêu phi hạt nhân hóa Iran giờ càng trở nên xa vời.

Giờ đây, chính uy tín của đương kim Tổng thống Mỹ mới đang bị suy yếu bởi một cuộc chiến đã vượt khỏi tầm kiểm soát của ông. Nước Mỹ đang cần một thỏa thuận hòa bình đủ để tự rút mình ra khỏi cuộc xung đột trong danh dự, buộc Iran vừa phải từ bỏ chương trình hạt nhân, vừa phảikhôi phục đi lại ở eo biển Hormuz. Nhưng Iran lại không dễ dàng chấp nhận một kết quả như vậy sau khi chịu nhiều tổn thất và nhận ra những điểm yếu của Mỹ. Đó chính là thế lưỡng nan hiện nay.

Sự trở lại của ngoại giao răn đe

Trong nhiều năm, Tổng thống Mỹ Donald Trump tự định nghĩa mình là người đối lập với những người đã dàn dựng cuộc chiến tranh Iraq. Ông coi các cuộc can thiệp vào Trung Đông là những dự án phù phiếm về mặt đạo đức, được trả giá bằng máu và của cải của người Mỹ. Ông hứa sẽ không còn thay đổi chế độ nữa. Không còn những cuộc chiến tranh vô tận nữa.

Tuy nhiên, khi các cuộc đàm phán hạt nhân với Iran đã gặp trở ngại, chính quyềnở Washington tiếp tụctrở lại với phương án vũ lực. Vị tổng thống từng lên nắm quyền bằng cách lên án người tiền nhiệm George W. Bush giờ đây lại thấy mình đang hồi sinh logic trong chính sách Trung Đông của ông Bush.

Mọi việcbắt đầu với kết quả mơ hồ của cuộc chiến 12 ngày hồi tháng 6/2025. Ông Trump và những người ủng hộ đã ca ngợi Chiến dịch Búa Nửa Đêm, tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran, là một thành công quân sự lớn. Đồng thời, Chiến dịch Sư Tử Trỗi Dậy của Israel, đã phá hủy hệ thống phòng không của Iran và làm suy yếu nghiêm trọng khả năng tên lửa đạn đạo của nước này, cũng được xem là bước tiến.

Ngày 23/6/2025, Tổng thống Mỹ coi thỏa thuận ngừng bắn do Mỹlàm trung gian là một chiến thắng của sức mạnh Mỹ. Trên mạng xã hội Truth Social, ông tuyên bố rằng Israel và Iran đã đến gặp ông “gần như đồng thời” để tìm kiếm “HÒA BÌNH!” bởi vì “thời điểm đã đến”. Ông hứa hẹn “TÌNH YÊU, HÒA BÌNH VÀ THỊNH VƯỢNG” cho cả hai bên.

Ngày hôm sau, đặc phái viên của Tổng thốngTrump, ông Steve Witkoff đãnói về một “thỏa thuận hòa bình dài hạn nhằm hồi sinh Iran” và mang lại sự thịnh vượng - một thỏa thuận sẽ “vượt xa cả thỏa thuận ngừng bắn”.

Lý thuyết chiến thắng của người đứng đầu nước Mỹ rất đơn giản. Đó làcác cuộc tấn công đã gây tổn thất. Iran đã bị buộc phải quay lại bàn đàm phán. Áp lực quân sự giờ đây sẽ mang lại kết quả ngoại giao. Mong muốn phục hồi kinh tế trong giới tinh hoa Iran sẽ làm giảm bớt sự cứng nhắc về tư tưởng.

Nhưng Lãnh tụ tối cao IranAli Khamenei đã đưa ra một lý thuyết hoàn toàn khác. Hai ngày sau thỏa thuận ngừng bắn, trong một bài phát biểu trên truyền hình, ông tuyên bố rằng Cộng hòa Hồi giáo đã chiến thắng. Thông qua các cuộc tấn công tên lửa vào căn cứ Al Udeid của Mỹ ở Qatar, Iran đã giáng “một cú tát mạnh vào mặt nước Mỹ”.

Ông Khamenei tuyên bố: Mỹ “không thu được gì”. Các cuộc tấn công vào các cơ sở hạt nhân của Iran “không gây ra tác động đáng kể nào”. Ônglập luận rằng Mỹ chỉ can thiệp để ngăn chặn sự sụp đổ của Israel.

Người Mỹ bác bỏ những nhận xét của Lãnh tụ tối cao Iran, coi đâylà lời nói suông, viện dẫn việc chế độ tại Tehran cần một chiến thắng tuyên truyền để tiếp tục duy trì vị thế cầm quyền, cũng nhưhạ thấp những tổn thất của đất nước này.

Nhưng những tuyên bố của chính quyền Iran không chỉ là lời nói suông.

Sự khác biệt về logic tồn tại

Để hiểu được ngưỡng chịu đựng của một chế độ, một quốc gia, trước hết cần hiểu logic về sự tồn tại của họ. Đây là điều mà ông Trump có lẽ đã đánh giá thấp.

Itai Brun, cựu trưởng bộ phận nghiên cứu của Cục Tình báo Quân sự Israel và là một trong những nhà phân tích sắc bén nhất của Israel về Iran và các đồng minh khu vực của Tehran, từ lâu đã lập luận rằng “lý thuyết chiến thắng” của Tehran là không thể thiếu để hiểu được hành vi của họ. Khung lý thuyết của ông hướng sự chú ý đến 4 tuyên bố cốt lõi mà chế độ này đã đưa ra kể từ cuộc chiến tháng 6/2025. Những tuyên bố này, nếu kết hợp lại,sẽ cho ra hình dung tổng thể, mạch lạc về học thuyết chiến thắng của họ.

Thứ nhất, chế độ này đã tồn tại và sẽ tiếp tục như vậy. Những nhà cầm quyền tại Tehran đánh giá sự thành công dựa trên tính liên tục. Nếu chế độ tồn tại nguyên vẹn, nếu nhà lãnh đạo tối cao vẫn nắm quyền, nếu việc sản xuất tên lửa tiếp tục, nếu bí quyết hạt nhân vẫn được duy trì thì Iran chưa thua. Sự sống còn đồng nghĩa với chiến thắng.

Lập luận này vẫn đúng dù Đại giáo chủ Ali Khamenei đã thiệt mạng sau đòn tập kích của Mỹ và Israel; các cơ sở hạt nhân dù bị phá hủy nhưng kho nhiên liệu vẫn còn nguyên vẹn; kho tên lửa vàUAV vẫn tiếp tục được củng cố với năng lực sản xuất ngày càng cải thiện.

Thứ hai, Iran đã chiến đấu chống lại Mỹ, cường quốc mạnh nhất, nhưng chính Washington chứ không phải Tehran lại kêu gọi ngừng bắn. Iran chưa bao giờ chính thức chấp nhận thỏa thuận; họ chỉ đơn giản là ngừng bắn. Do đó, họ xem việc Mỹ sử dụng các trung gian như Pakistan hay Qatar để tìm kiếm sự chấm dứt chiến sự là bằng chứng cho thấy Tổng thống Trump đã nhượng bộ.

Như một chỉ huy quân sự Iran đã thẳng thắn nói: “Nếu Trump yêu cầu ngừng bắn, đó không phải vì sức mạnh của ông ta- mà là vì ông ta thực sự sợ hãi”.

Thứ ba, các cuộc tấn công tên lửa của Iran đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho Israel - đồng minh thân thiết của Mỹ tại khu vực. Các cuộc tấn công đã phá vỡ hào quang bất khả xâm phạm của Israel và gây ra thiệt hại đáng kể cho cơ sở hạ tầng quan trọng, phần lớn trong số đó Israel đã giữ kín thông tin khỏi công chúng.

Thứ tư, nền tảng chính trị, quân sự và các liên kết tại khu vực của Iran không thể bị xóa sổ bằng bom đạn, tới mức họ phải nhượng bộ. Ông Trump hiểu rõ hơn bất kỳ người tiền nhiệm nào rằng chương trình hạt nhân, kho tên lửa và mạng lưới đồng minh của Iran là những công cụ để thống trị khu vực. Sai lầm của ông là ở chỗ cho rằng những hành động phô trương sức mạnh sẽ nhanh chóng buộc Iranphải lùi bước.

Iran hoạt động theo một lý thuyết chiến tranh khác. Họ đề cao sự kiên định. Thương vong dân thường và tổn thất quân sự là bi thảm nhưng có thể chấp nhận được. Còn thời gian sẽ là đồng minh. Với người Iran, xung đột với Mỹ không phải là một tranh chấp kỹ thuật cần được giải quyết bằng thỏa hiệp mà là một cuộc đấu tranh ý thức hệ kéo dài.Sự thỏa hiệp với Mỹ, chính vì thế, mới là nguy cơ với sự tồn tại của chế độ. Bởi nó cho thấy giới cầm quyền Iran không đủ bản lĩnh để dẫn dắt đất nướcvà vì thế dễ dàng dẫn tới tự tan rã nội bộ.

Chính quyền ở Iran tin rằng họ có thể tồn tại lâu hơn nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ. Họ nhận thấy sự phân cực tạiMỹ, sự mệt mỏi vì chiến tranh và sự mong manh của liên minh. Họ nhìn thấy các cường quốc khu vực lớn, trong đó cóSaudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ, đang kêu gọi Washington kiềm chế.

Người ta cũng quan sát thấy sự căng thẳng đối với kho dự trữ tên lửa đánh chặn của Mỹ. Và cuối cùng, họ tinrằng sức chịu đựng của Iran sẽ vượt qua sự kiên nhẫn của người Mỹ.

Thế khó của ông Trump

Sự lệch pha về tính toán đặt người đứng đầu nước Mỹ vào thế khó chiến lược. Nếu ông Trump theo đuổi việc thay đổi chế độ một cách trực tiếp, ông có nguy cơ lặp lại sai lầm của người tiền nhiệm George W. Bush về sự chuyển đổi không có hồi kết.

Nếu ông Trump lặp lại cuộc chiến hồitháng 6/2025 - giáng một đòn nặng nề nhưng chế độ hiện tại nắm quyền, Iran sẽ lại tuyên bố chiến thắng, xây dựng lại các chương trình tên lửa và hạt nhânvà chờ đợi thời điểm chu kỳ chính trị ở Washington kết thúc.

Giải pháp tốt nhất vào lúc này là tìm kiếm một thỏa thuận hạt nhân, ngừng bắn đi kèm ràng buộc mở cửa trở lại eo biển Hormuz. Nhưng khả năng đó giờ vẫn rất xa, đơn giản bởi các điều kiện hai bên đưa ra vẫn đối lập nhau.

Nếu không có một thỏa thuận, quân đội Mỹ sẽ không thể dễ dàng rút ra khỏi “cái bẫy” Iran mà Tổng thống Trump đã đưa họ vào. Và nếu không thể chấm dứt cuộc chiến này với các kết quả chấp nhận được, danh tiếng của nước Mỹ và chính quyền hiện tại sẽ đi xuống chưa từng thấy.

Thời gian đang không ủng hộ Tổng thống Donald Trump.