Lâu nay, chất lượng vẫn được xem là “tấm hộ chiếu” để nông sản Việt chinh phục thị trường quốc tế. Tuy nhiên, thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra các tiêu chuẩn khắt khe hơn về truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường và tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Điều này đòi hỏi người nông dân, hợp tác xã phải nhanh chóng thay đổi tư duy sản xuất từ chỗ bán những gì mình có, sang sản xuất những thứ thị trường cần với nền tảng là sự minh bạch và trách nhiệm.

Năm 2017, HTX Cà phê Bích Thao ở phường Chiềng Cơi (tỉnh Sơn La) ra đời với 11 thành viên, quy mô sản xuất chỉ khoảng 50 ha. Sau gần một thập kỷ chuyển đổi mô hình canh tác theo hướng hữu cơ tuần hoàn, đơn vị này đã mở rộng quy mô sản xuất lên tới 150ha cà phê đặc sản, với khoảng 1.200 hộ nông dân liên kết sản xuất. Hiện nay, sản phẩm cà phê của Bích Thao đạt các chứng nhận VietGAP, UTZ; ứng dụng mã số vùng trồng kỹ thuật số và hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR. Trung bình mỗi năm, HTX Cà phê Bích Thao xuất khẩu từ 4.000 – 6.000 tấn cà phê nhân sang các thị trường cao cấp như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU…

Ông Nguyễn Xuân Thao – Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao cho biết, theo quy định mới của Liên minh châu Âu (EU), mỗi sản phẩm muốn xuất khẩu sang thị trường này cần đáp ứng quy định về chống phá rừng (EUDR). Điều này đang trở thành thách thức đối với hợp tác xã và bà con nông dân.

"Chúng tôi đang rất khó khăn tháo gỡ vì từ nay đến 30/12/2026 là quy định EUDR liên quan truy xuất nguồn gốc. HTX đang đi ở luồng xanh, nhưng bị vấp lại ở cái truy xuất nguồn gốc… thì nay mai mắc phải “thẻ vàng” lại gỡ rất…" - ông Thao chia sẻ.

Theo quy định về chống phá rừng của Liên minh châu Âu, mỗi lô hàng phải có đầy đủ thông tin về vùng trồng, dữ liệu truy xuất nguồn gốc, hồ sơ chứng minh đất sản xuất không hình thành từ hoạt động phá rừng. Như vậy, chỉ cần một mắt xích trong chuỗi giá trị thiếu thông tin hoặc không đáp ứng được yêu cầu truy xuất nguồn gốc, cả lô hàng có thể gặp rủi ro khi xuất khẩu. Điều này buộc các hợp tác xã, người nông dân phải minh bạch quy trình sản xuất, thay đổi cách quản lý từ ghi chép thủ công sang số hóa dữ liệu. Chuẩn hóa quy trình canh tác và thường xuyên cập nhật thông tin sản xuất của từng thành viên.

Để nông sản Việt Nam vượt qua rào cản kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu, bà Nguyễn Thị Quỳnh Anh – đại diện Quỹ hỗ trợ Great của Chính phủ Úc cho rằng, ngoài việc nâng cao tính chuyên nghiệp của người nông dân thì cần nhiều hơn sự hỗ trợ chính sách từ nhà nước.

Theo bà Quỳnh Anh: "Trong giai đoạn cầu còn đang rất yếu và mới manh nha phát triển như ở Sơn La hay các vùng nông thôn thì cần vai trò của các chính sách phù hợp để làm sao chuyên nghiệp hóa…và đấy là hướng chúng ta nên thúc đẩy, thay vì tổ chức các khóa đào tạo miễn phí".

Trong bối cảnh nhiều thị trường nhập khẩu áp dụng các quy định mới thì việc số hóa vùng trồng, minh bạch quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc nông sản trở thành điều kiện bắt buộc nếu muốn tạo lợi thế cạnh tranh. Để người nông dân, hợp tác xã chủ động hơn trong việc minh bạch hóa quy trình sản xuất, thích ứng linh hoạt với sự thay đổi của thị trường xuất khẩu thì cần có sự đồng hành của đội ngũ các nhà khoa học, cán bộ khuyến nông cơ sở.

Theo ông Lê Quốc Thanh – Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, minh bạch quy trình sản xuất không chỉ để đáp ứng yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Đó còn là nền tảng để xây dựng một nền nông nghiệp hiện đại, có trách nhiệm và bền vững. Trong quá trình ấy, đội ngũ cán bộ khuyến nông cơ sở cần thể hiện vai trò đồng hành, hỗ trợ người nông dân nước ta vượt qua rào cản để tự tin bước ra thị trường toàn cầu với tinh thần tiên phong và sự chuyên nghiệp.

Ông Lê Quốc Thanh nhấn mạnh: "Nếu như lực lượng khuyến nông không đồng hành với người nông dân và người nông dân có làm chuyên nghiệp bao nhiêu mà không có lực lượng đồng hành thì chúng tôi nghĩ cũng rất khó là vì…để duy trì tất cả hoạt động chuyển giao công nghệ, kết nối thị trường…".

Mỗi thay đổi trong tư duy sản xuất của người nông dân, hợp tác xã sẽ quyết định sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Từ việc ghi chép nhật ký sản xuất, số hóa dữ liệu vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế sẽ trở thành động lực để nông sản Việt nâng cao giá trị và khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.