Phép thử mới trong cuộc chiến Iran

Diễn biến mới này được dự báo sẽ rất khác so với giai đoạn trước của xung đột. Thay vì sử dụng tên lửa và tiến hành không kích nhằm vào các cơ sở quân sự, bệ phóng và ngành công nghiệp quốc phòng của Iran, Tổng thống Trump chuyển sang chiến lược "bóp nghẹt" huyết mạch kinh tế của Tehran với nguồn dầu mỏ chiếm hơn 50% kim ngạch xuất khẩu và đóng vai trò gần như toàn bộ nguồn thu ngân sách của nước này.

Theo các quan chức chính quyền Mỹ, mục tiêu trước mắt của Tổng thống Trump là buộc Iran chấp nhận các điều kiện do Phó Tổng thống JD Vance đưa ra trong các cuộc đàm phán hòa bình tại Islamabad, Pakistan - những đề xuất đã bị Tehran bác bỏ, tương tự như trong các cuộc thương lượng tại Geneva trước khi xung đột bùng phát ngày 28/2. Các điều khoản bao gồm việc Iran phải bàn giao toàn bộ lượng urani dự trữ, dỡ bỏ vĩnh viễn hạ tầng sản xuất nhiên liệu hạt nhân quy mô lớn và từ bỏ quyền kiểm soát hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz.

Một số nhà quan sát cho rằng, trong trường hợp Iran không chấp nhận nhượng bộ, Tổng thống Trump dường như vẫn nuôi hy vọng, như ông từng đề cập ngay từ những ngày đầu chiến sự, rằng làn sóng bất ổn trong nước có thể thúc đẩy người dân Iran nổi dậy, lật đổ chính quyền. Tuy nhiên, việc thực hiện kịch bản này không hề dễ dàng.

Về phía Iran, chiến lược dường như đang tập trung vào thị trường toàn cầu, nơi Tehran nhận thấy những lợi thế mới. Dù thừa nhận đang gặp bất lợi về quân sự trong 5 tuần đầu, Iran lại đạt hiệu quả vượt kỳ vọng trên mặt trận thông tin, đồng thời gia tăng sức ép lên các nước láng giềng bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái. Từ đó, Tehran dường như đang đặt cược rằng khả năng chịu đựng áp lực chính trị của Tổng thống Trump là có giới hạn.

Nếu dầu của Iran không thể qua eo biển Hormuz, giá dầu có thể tiếp tục leo thang. Một số doanh nghiệp dự báo mức giá có thể lên tới 175 USD/thùng. Tehran cũng nhận thức rõ tác động chính trị tiềm tàng của lạm phát kéo dài tại Mỹ, trong bối cảnh chưa đầy 7 tháng nữa nước này sẽ diễn ra cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

“Người dân Mỹ sẽ sớm cảm thấy hoài niệm về mức giá xăng 4 - 5 USD/gallon”, Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán của Iran - ông Mohammad Bagher Ghalibaf cảnh báo, sau khi các cuộc đối thoại với Phó Tổng thống Vance không đạt kết quả.

Tuy nhiên, tính đến sáng 13/4 - thời điểm lệnh phong tỏa hải quân chuẩn bị có hiệu lực, thị trường dường như chưa phản ứng quá mạnh. Giá dầu Brent tăng khoảng 6%, lên trên 101 USD/thùng, nhưng vẫn thấp hơn so với thời điểm trước khi lệnh ngừng bắn được công bố vào tuần trước.

Về phần mình, Tổng thống Donald Trump đang điều chỉnh lại tuyên bố trước đó về việc giá xăng sẽ giảm khi giao tranh lắng xuống. Trả lời Fox News hôm 12/4, ông cho biết giá nhiên liệu “có thể vẫn giữ ở mức tương đương” trong thời gian diễn ra bầu cử giữa kỳ và thậm chí “có thể tăng nhẹ”. Đây chính xác là mối lo ngại của nhiều ứng viên đảng Cộng hòa.

Mỹ hay Iran chịu đòn đau lâu hơn?

Giới quan sát nhận định đây là một tình thế chưa có tiền lệ. Hiện nay, khi lệnh phong tỏa đối với mọi tàu thuyền đi đến hoặc rời các cảng Iran đã có hiệu lực, câu hỏi đặt ra là liệu Lãnh tụ tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei, cùng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) có đưa ra quyết định tương tự hay không. Tuy nhiên, trong bối cảnh không có lực lượng hải quân đủ mạnh, Iran gần như không có cơ hội trong một cuộc đối đầu trực diện.

Đối với Tổng thống Trump, đây cũng là một sự điều chỉnh chiến lược đáng chú ý. Chỉ vài tuần trước, ông từng cho phép Iran tiếp tục bán lượng dầu đang vận chuyển trên biển, nhằm giảm bớt tình trạng thiếu hụt nguồn cung. Tuy nhiên, giá cả không có nhiều biến động và Washington bị đánh giá là theo đuổi một cuộc chiến “nửa vời”: vừa tiến hành không kích, vừa để Iran tiếp tục thu lợi. Bên cạnh đó, việc Tehran áp phí đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz cũng giúp nước này mở ra một nguồn thu mới đúng vào thời điểm cần thiết nhất.

“Thực trạng hiện nay, khi Iran có thể ngăn cản các nước không thân thiện tiếp cận eo biển, trừ khi họ chấp nhận trả phí, là không thể duy trì", ông Richard Haass, cựu quan chức an ninh quốc gia cấp cao của đảng Cộng hòa, đồng thời là cựu Chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại, nhận định. Ông cũng là một trong những người đầu tiên đề xuất chiến lược phong tỏa. Theo ông: “Iran giàu lên trong khi các bên khác chịu thiệt. Phong tỏa sẽ gia tăng sức ép kinh tế vốn đã tồn tại trước chiến tranh và đang càng trầm trọng hơn do xung đột. Nếu muốn bán dầu, Iran buộc phải mở lại eo biển cho tất cả các bên".

Hiệu quả của chiến lược này nhiều khả năng sẽ phụ thuộc vào phản ứng của các khách hàng lớn nhất của Iran. Ông Haass cho rằng cần kết hợp phong tỏa với nỗ lực ngoại giao nhằm thúc đẩy những nước nhập khẩu dầu chủ chốt của Iran gây sức ép buộc Tehran chấp nhận các yêu cầu của Mỹ và nối lại dòng chảy dầu mỏ. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ các quốc gia này có sẵn sàng hành động hay không?

Ông Richard Haass cũng cho rằng “cần kết hợp mối đe dọa hoặc thực tế của lệnh phong tỏa với một đề xuất thiết lập cơ chế quản trị mới đối với eo biển, trong đó có sự tham gia của Iran”, qua đó giúp Tehran có tiếng nói, nhưng không nắm quyền kiểm soát đối với tuyến hàng hải chiến lược này.

Kịch bản này có thể phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, cũng tồn tại nguy cơ Iran sẽ đáp trả bằng cách nối lại các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Kuwait và thậm chí cả Saudi Arabia. Trong trường hợp đó, Tehran có thể gửi đi thông điệp rằng nếu họ không thể xuất khẩu dầu, các nước láng giềng Arab cũng sẽ không thể làm điều tương tự.

Giống như nhiều diễn biến khác trong cuộc xung đột, phạm vi chính xác của lệnh phong tỏa vẫn mơ hồ. Ban đầu, Tổng thống Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội về một lệnh phong tỏa “toàn diện” đối với mọi hoạt động qua lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, theo thông cáo của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) và phát biểu sau đó của chính ông, biện pháp này chỉ áp dụng đối với các tàu đi đến hoặc rời các cảng của Iran. Hàng hóa từ các quốc gia vùng Vịnh khác vẫn được phép lưu thông, với điều kiện chấp nhận rủi ro có thể trúng thủy lôi hoặc bị máy bay không người lái của Iran tấn công. Ngoài ra, vẫn chưa rõ Mỹ sẽ xác định như thế nào đối với các tàu đã nộp phí cho phía Iran.

Eo biển Hormuz từng bị gián đoạn trong lịch sử, song các tiền lệ này không đem lại nhiều chỉ dẫn phù hợp cho tình hình hiện nay. Nếu lệnh phong tỏa chỉ kéo dài trong thời gian ngắn và chấm dứt khả năng Iran gây sức ép với kinh tế toàn cầu, canh bạc của Tổng thống Trump có thể được xem là một bước xoay chuyển tình thế khôn ngoan. Nếu Tehran chấp nhận các yêu cầu của Washington, điều đó cũng có thể củng cố nhận định của ông Trump rằng ban lãnh đạo mới của Iran “thực dụng” hơn so với trước.

Ngược lại, nếu phong tỏa kéo dài, ông Trump có nguy cơ một lần nữa bị chỉ trích là đánh giá sai tình hình và không lường trước được những hệ lụy từ quyết định tấn công Iran. Cuộc chiến mà ông kỳ vọng chỉ kéo dài vài ngày nay đã bước sang tuần thứ bảy và đối với kinh tế toàn cầu, giai đoạn khó khăn dường như vẫn còn ở phía trước.