Những ngày cuối tháng 7, đầu tháng 8 này, trên một sườn đồi thuộc thôn 16/5, xã Đăk Pék, hàng chục cán bộ, chiến sĩ Ban Chỉ huy Quân sự xã cùng lực lượng dân quân, đoàn viên, thanh niên và người dân cần mẫn đào từng lớp đất. Công việc được thực hiện thủ công giữa địa hình đồi dốc, đất đá xen lẫn và những trận mưa liên tục.

Ngày 29/7, trong ngày thứ hai tìm kiếm, lực lượng phát hiện hài cốt liệt sĩ đầu tiên tại khu vực sườn đồi phía bên phải Nghĩa trang Liệt sĩ Đăk Glei, thuộc thôn 16/5. Hài cốt nằm ngoài khuôn viên nghĩa trang, ở độ sâu khoảng 80 cm, được gói trong tăng võng và nằm ngang theo sườn đồi. Đến ngày 10/8 vừa qua, 10 hài cốt liệt sĩ được quy tập. Cùng với hài cốt là nhiều di vật như giày vải, bình tông, dây thắt lưng, nút áo; một số được chôn trong tấm tăng, áo mưa hoặc vải dù.

Ký ức trở thành manh mối

Một trong những người cung cấp thông tin cho lực lượng chức năng là ông Bùi Đình Lai, cựu chiến binh ở thôn 16/5. Ông từ tỉnh Quảng Ngãi (cũ) lên vùng đất này từ năm 1980 và có hơn 40 năm gắn bó với Đăk Pék.

Khoảng năm 2000, trong thời gian thi công đường Hồ Chí Minh, khu dân cư ven đường bị giải tỏa, ông Lai chuyển lên khu vực nhà quản trang, Nghĩa trang Liệt sĩ Đăk Glei sinh sống khoảng 2 năm. Tại đây, ông từng phát hiện những dấu tích nghi là mộ bộ đội, một số vị trí còn tấm tăng, áo mưa của lính. Do chưa có điều kiện kiểm tra, xác minh, ông ghi nhớ các vị trí này. Hơn 20 năm sau, khi địa phương triển khai “Chiến dịch 500 đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, những ký ức ấy được ông Bùi Đình Lai cung cấp cho lực lượng quân sự địa phương.

“Vừa qua, trong chương trình Tri ân liệt sĩ 500 ngày đêm, anh em có hỏi thì mình chỉ, xác định được đó là liệt sĩ thì đem về nghĩa trang. Sau đó bắt đầu giám định để tìm thân nhân. Nếu có thân nhân thì họ tới nhận, như vậy là còn tốt”,ông Bùi Đình Lai nói.

Không chỉ ông Lai, nhiều cựu chiến binh từng trở lại chiến trường Đăk Pék cũng cung cấp thông tin về những trận đánh diễn ra tại đây năm 1972. Theo những lời kể được lưu giữ qua nhiều năm, chiến sự diễn ra ác liệt, nhiều cán bộ, chiến sĩ, trong đó có bộ đội đặc công và bộ đội Sư đoàn 320 đã hy sinh. Một số trường hợp được người dân địa phương chôn cất sau chiến tranh.

Cựu chiến binh Trần Duy Liễu cũng là một trong những người cung cấp thông tin. Trong thời gian tham gia xây dựng khu vực Nghĩa trang Liệt sĩ khoảng năm 1988-1990, ông từng phát hiện một bộ hài cốt được gói trong tăng võng, có dây bộ đội. Lúc đó, do không biết báo cho cơ quan nào, ông di dời hài cốt khoảng 15 m rồi chôn lại. Khi biết địa phương triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm”, ông Liễu báo tin cho Ban Chỉ huy Quân sự xã và trực tiếp khoanh vùng vị trí nghi vấn.

Tại khu vực này, lực lượng chưa tìm thấy bộ hài cốt ông từng di dời, nhưng phát hiện một hài cốt liệt sĩ khác. Thông tin tiếp tục được đưa vào quá trình khảo sát, xác minh các khu vực xung quanh.

Không để sót những người nằm lại

Trung tá Nông Việt Dũng, Trợ lý Chính trị Ban Chỉ huy Quân sự xã Đăk Pék cho biết, ngay từ đầu chiến dịch, Ban Chỉ huy Quân sự xã tham mưu UBND xã xây dựng kế hoạch, phương án tổ chức lực lượng, phương tiện và báo cáo Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi phê duyệt. Nguồn thông tin do cựu chiến binh và người dân cung cấp được tiếp nhận, đối chiếu, khoanh vùng trước khi tổ chức tìm kiếm.

“Các vị trí mộ được chôn cất thì có mộ cách nhau 1 mét, có mộ cách nhau đến 2 mét, theo từng tầng đi lên của sườn núi. Sau khi khai quật được liệt sĩ đầu tiên trên địa bàn xã, đó là một niềm vui, niềm phấn khởi của cán bộ, chiến sĩ Ban Chỉ huy Quân sự xã trong quá trình tìm kiếm, quy tập. Chúng tôi cảm thấy vô cùng xúc động khi công việc mình làm đã thể hiện được sự tri ân đối với các anh hùng liệt sĩ đã chiến đấu, hy sinh trên địa bàn”,Trung tá Nông Việt Dũng cho biết thêm.

Việc tìm kiếm diễn ra trong điều kiện thời tiết không thuận lợi. Từ ngày 29/7 đến ngày 10/8, khu vực Đăk Pék có khoảng 6 ngày mưa. Cán bộ, chiến sĩ phải căng bạt, sử dụng áo mưa, tăng võng để bảo vệ khu vực khai quật. Sau khi cất bốc, các hài cốt được đưa về nhà chờ bảo quản. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi lấy mẫu ADN đối với 10 hài cốt để phục vụ xác định danh tính.

Ngày 14/8, 10 hài cốt liệt sĩ được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đăk Glei. Khi đoàn đưa các anh về nơi an nghỉ, đông đảo người dân địa phương đứng hai bên đường, mang theo cờ hoa tiễn đưa.

Theo Thượng tá BLong Nhâm, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Quân sự xã Đăk Pék, sau đợt tìm kiếm, địa phương còn 5 vị trí được xác định theo kết luận của Ban Chỉ đạo 515 và kết quả khảo sát thực tế. Các vị trí này đã được rà phá bom mìn để bảo đảm an toàn trước khi tổ chức tìm kiếm.

Thượng tá BLong Nhâm nói: “Chúng tôi còn 5 vị trí theo tọa độ của Ban Chỉ đạo 515 và tọa độ do các cựu chiến binh cung cấp sau khi đi khảo sát tại các điểm. Hiện nay, chúng tôi đã tiến hành rà phá bom mìn tại tất cả các điểm. Trong quá trình thực hiện, thời tiết mưa gió liên tục nên công tác triển khai cũng gặp nhiều khó khăn. Tiếp tục triển khai một cách quyết liệt hơn nữa, tập trung vào các điểm mà vừa rồi Ban Chỉ đạo 515 đã tiến hành khảo sát thực tế tại hiện trường”.

Hiện nay, xã Đăk Pék tiếp tục vận động người dân, cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử cung cấp thêm thông tin về những khu vực nghi có mộ, hài cốt liệt sĩ. Những thông tin mới sẽ được xác minh, đối chiếu và khoanh vùng để phục vụ tìm kiếm.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, những cánh rừng, con đường, nương rẫy ở Đăk Pék đã nhiều lần đổi thay. Nhưng với những người làm nhiệm vụ tìm kiếm, ký ức của nhân chứng và những dấu tích còn lại dưới lòng đất vẫn là chỉ dấu quý giá. 10 liệt sĩ đã được đưa về nơi an nghỉ. Phía trước vẫn còn những vị trí cần khảo sát, những câu chuyện chưa có lời giải và những gia đình có thể vẫn đang chờ một tin tức sau hàng chục năm.

Ông Lê Viết Nam, Bí thư Đảng ủy xã Đăk Pék, tỉnh Quảng Ngãi nêu quyết tâm: “Nếu có bất kỳ thông tin nào thì tất cả Ban Chỉ đạo cũng như các cơ quan chức năng, đặc biệt là lực lượng chuyên môn, phải ngồi lại phân tích, đánh giá kỹ lưỡng và có lộ trình, kế hoạch để tìm kiếm. Tinh thần là quyết tâm, tìm chỗ nào thì tìm cho chi tiết, cụ thể, khoanh vùng và làm không sót một vị trí nào thì mới tìm được”.