Khi ứng xử trên mạng để lại hệ lụy thật

Một dòng trạng thái vừa xuất hiện, chỉ trong ít phút, bên dưới đã có hàng chục lượt bình luận. Có người góp ý bằng lý lẽ, nhưng cũng có người chế giễu, quy chụp, thậm chí kéo thêm người khác vào cuộc tranh cãi.

Từ một bất đồng nhỏ, những lời công kích có thể bị chụp lại, chia sẻ sang nhiều hội nhóm và tiếp tục tồn tại ngay cả khi bài đăng ban đầu đã bị xóa.

Chị Lê Hà ở Hà Nội cho rằng, nhiều người trẻ tiếp xúc với mạng xã hội từ sớm nhưng chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng kiểm soát cảm xúc.

“Tôi nghĩ nhiều bạn trẻ bây giờ tiếp xúc mạng xã hội quá sớm nhưng lại thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc. Có những chuyện từ trên mạng mà dẫn đến cãi vã, thậm chí đánh nhau ngoài đời”, chị Hà chia sẻ.

Với người trẻ, mạng xã hội vừa là không gian giao tiếp, vừa là nơi thể hiện bản thân. Tâm lý muốn phản hồi thật nhanh hoặc bảo vệ quan điểm của mình đôi khi khiến các bạn bỏ qua khoảng dừng cần thiết. Khi cảm xúc đi trước lý trí, một câu nói bộc phát có thể trở thành hành vi xúc phạm, còn một lần chia sẻ thiếu kiểm chứng có thể vô tình tiếp tay cho tin giả.

Một bạn trẻ kể lại: “Có lần em chỉ hỏi lại một vấn đề dưới phần bình luận thôi nhưng ngay lập tức có người vào nói kiểu như: ‘Mày không biết dùng não à?’. Em cảm thấy rất sốc vì mình không hề xúc phạm ai”.

Không chỉ những bình luận công kích, nội dung giả mạo trên mạng cũng đang đặt người dùng trước nhiều rủi ro. Một phụ huynh cho biết, con mình từng chia sẻ một đoạn video kêu gọi từ thiện lên trang cá nhân và nhóm gia đình, đồng thời chuyển tiền vào số tài khoản xuất hiện ở cuối clip. Chỉ đến khi người mẹ đọc được cảnh báo trong một số hội nhóm, gia đình mới phát hiện đây là thông tin giả và yêu cầu người con xóa video.

Thách thức càng lớn hơn khi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và video ngày càng giống thật. Trong bối cảnh đó, số lượt thích, bình luận hay chia sẻ không còn là bằng chứng cho thấy một nội dung đáng tin cậy.

Theo TS. Nguyễn Tuấn Anh, giảng viên Trường Đại học Công đoàn, một trong những hạn chế hiện nay là gia đình và nhà trường chưa thực sự coi văn hóa ứng xử trên mạng là nội dung cần được giáo dục và định hướng thường xuyên.

Trong gia đình, nhiều phụ huynh mới dừng lại ở việc quản lý thời gian sử dụng thiết bị hoặc cấm đoán, nhưng chưa hướng dẫn con tiếp cận nội dung tích cực và xử lý những tình huống phát sinh trên mạng. Tại một số cơ sở giáo dục, việc giáo dục văn hóa ứng xử trên không gian mạng còn mang tính hình thức, chủ yếu là những lời nhắc nhở chung chung, chưa gắn với bài học, hoạt động ngoại khóa hoặc tình huống thực tế.

Cơ chế phát hiện, hỗ trợ và can thiệp cũng có lúc chưa kịp thời. Có trường hợp học sinh đã lên tiếng nhưng người lớn chưa xử lý triệt để hoặc chưa đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng của vụ việc.

Dừng, kiểm tra và chịu trách nhiệm

Để kỹ năng ứng xử trên mạng trở thành thói quen, TS. Nguyễn Tuấn Anh cho rằng, trước hết người trẻ cần hình thành một khoảng dừng trước mỗi hành động hoặc phản ứng.

“Tôi gọi đó là nguyên tắc dừng, kiểm tra và chịu trách nhiệm. Trước khi bình luận hoặc chia sẻ, các bạn hãy dừng lại vài giây và tự hỏi: Thông tin này có đáng tin không? Lời nói này có đang làm tổn thương ai không? Mình có sẵn sàng chịu trách nhiệm nếu nội dung được lan truyền rộng rãi hay không?”, TS. Nguyễn Tuấn Anh phân tích.

Khi đang tức giận, thất vọng hoặc bị kích động, người dùng không nên phản hồi ngay. Có thể viết ra điều muốn nói nhưng chưa vội gửi, rời màn hình trong vài phút rồi đọc lại. Mỗi người cũng nên xây dựng những nguyên tắc cá nhân, chẳng hạn không bình luận khi đang giận dữ, không chia sẻ khi mới chỉ đọc tiêu đề và không phát tán nội dung chưa được kiểm chứng.

Chỉ một khoảng dừng ngắn cũng có thể giúp người dùng chuyển từ phản ứng cảm tính sang lựa chọn lý tính hơn. Người trẻ đồng thời không nên cho rằng môi trường mạng là nơi ẩn danh và có thể tùy ý phát ngôn mà không phải chịu trách nhiệm.

Khi nhận được bình luận công kích, phản ứng thường thấy là đáp trả ngay để bảo vệ danh dự. Tuy nhiên, càng tranh luận trong trạng thái tức giận, người dùng càng dễ bị cuốn vào một cuộc xung đột không có điểm dừng.

Theo TS. Nguyễn Tuấn Anh, trước hết cần tạm dừng cuộc trò chuyện, ổn định cảm xúc và xác định đó là ý kiến trái chiều, lời nói thiếu lịch sự hay hành vi xúc phạm, đe dọa, quấy rối có chủ đích.

Nếu chỉ là bất đồng quan điểm, người dùng có thể phản hồi ngắn gọn, tập trung vào vấn đề và dựa trên lý lẽ. Nếu đối phương tiếp tục xúc phạm, mỗi người không có nghĩa vụ phải tranh luận đến cùng mà có thể im lặng, ẩn bình luận, chặn tài khoản hoặc báo cáo nội dung.

Với những hành vi đe dọa, bôi nhọ, giả mạo hoặc phát tán thông tin cá nhân, người bị hại cần lưu lại ảnh chụp màn hình, đường dẫn, thời gian và tài khoản liên quan; đồng thời chia sẻ với cha mẹ, thầy cô hoặc người có trách nhiệm để được hỗ trợ.

“Bảo vệ bản thân không phải là chiến thắng mọi cuộc tranh luận, mà là biết cuộc trao đổi nào nên tiếp tục, cuộc nào nên dừng và khi nào cần sự trợ giúp”, TS. Nguyễn Tuấn Anh nhấn mạnh.

Người dùng cũng cần phân biệt rõ phản biện văn minh với hành vi công kích. Phản biện tập trung vào quan điểm, hành vi hoặc thông tin, dựa trên lý lẽ và bằng chứng; trong khi công kích thường nhằm vào điểm yếu, đời tư hoặc giá trị con người để chê bai, hạ thấp và gây tổn thương.

Một lời nói thiếu tế nhị xảy ra một lần có thể là cách ứng xử chưa phù hợp. Tuy nhiên, nếu hành vi xúc phạm lặp đi lặp lại, có nhiều người cùng tham gia tấn công, lan truyền thông tin cá nhân hoặc cô lập một người, mức độ đã nghiêm trọng hơn và có thể trở thành bắt nạt trên mạng.

Trước sự phát triển của AI và công nghệ tạo nội dung, người trẻ cũng cần chuyển từ tiếp nhận thụ động sang kiểm chứng chủ động. Khi gặp một thông tin gây sốc, quá hấp dẫn hoặc khiến mình tức giận, việc đầu tiên không nên là bình luận hay chia sẻ mà phải đặt câu hỏi về nguồn gốc, mức độ xác thực và bối cảnh của nội dung.

Nội dung giả mạo thường được thiết kế để tác động mạnh vào cảm xúc. Người dùng càng tức giận, sợ hãi hoặc tò mò thì càng dễ chia sẻ trước khi suy nghĩ. Bởi vậy, quản lý cảm xúc cũng là một phần quan trọng của năng lực kiểm chứng thông tin.

Nếu chưa đủ cơ sở xác minh, lựa chọn có trách nhiệm nhất là không bình luận, không chia sẻ và không tiếp tục phát tán. Mục tiêu không phải nghi ngờ tất cả mọi thứ, mà là xây dựng thái độ tỉnh táo: không vội tin, không vội phán xét và không để cảm xúc trở thành công cụ lan truyền nội dung giả mạo.

Mạng xã hội không tách rời đời sống thật. Mỗi bình luận, lượt chia sẻ hay hình ảnh được đăng tải đều có thể tác động đến một con người và để lại dấu vết lâu dài. Khi năng lực số đi cùng trách nhiệm số, mạng xã hội mới thực sự trở thành không gian học hỏi, kết nối và lan tỏa những giá trị tích cực.