Trong một lần tâm sự, đứa cháu nói với tôi: “Cháu đang rất áp lực”. Tôi hỏi: “Sao mà áp lực?”. Mắt rơm rớm, cháu đáp: “Bác không biết, cứ được 6 điểm là về bố cháu không vui, rồi lại đổ tại thế này thế khác…”.

Tôi chưa biết bài kiểm tra ấy khó đến đâu, cháu mất điểm ở phần nào. Nhưng điều cháu kể trước tiên là phản ứng của bố khi biết điểm. Một bài kiểm tra ở trường đã trở thành nỗi lo phải mang về nhà.

Cha mẹ mong con học giỏi, thầy cô muốn học sinh đạt kết quả cao, người quản lý đòi công việc được làm chu đáo đều có lý do chính đáng. Tính cầu toàn có mặt tích cực khi thúc đẩy người ta kiểm tra kỹ, làm đến nơi đến chốn. Những yêu cầu cao nhưng vừa sức có thể giúp con người tiến bộ, tránh sự dễ dãi với chính mình.

Nhưng khi chỉ kết quả hoàn hảo mới đem lại hài lòng, một thiếu sót nhỏ cũng có thể phủ nhận toàn bộ nỗ lực. Đáng lo hơn, người có quyền đánh giá lại buộc người khác đáp ứng những đòi hỏi vượt khả năng và điều kiện của họ.

Điểm 6 của cháu có thể phản ánh kiến thức chưa vững, cũng có thể là bước tiến từ những lần chỉ đạt 4, 5 điểm. Muốn hiểu, phải xem bài làm và nghe cháu nói. Nếu nhìn con số rồi thất vọng, người lớn dễ bỏ lỡ cả khó khăn lẫn sự cố gắng của trẻ.

Có cha mẹ còn xem thành tích của con là thể diện của mình. Thay vì hỏi “Con chưa hiểu chỗ nào?”, họ lại hỏi “Sao con nhà người ta làm được?”. Trẻ vừa đạt mục tiêu đã phải lo cho mức điểm tiếp theo. Có em sẽ hiểu rằng muốn bố mẹ vui, mình phải hơn một người khác, dù đã cố hết sức.

Vì muốn con đạt điểm cao, có cha mẹ liên tục tìm lớp, tìm thầy, lấp kín thời gian bằng những buổi học thêm. Họ ít hỏi con có hứng thú, đủ sức theo học, đủ thời gian ngủ và vui chơi hay không. Khả năng, nhịp độ học và sức khỏe của từng trẻ dễ bị bỏ qua khi người lớn chỉ mong bảng điểm đẹp hơn.

Học thêm phù hợp có thể giúp trẻ hiểu bài, bù kiến thức còn thiếu. Nhưng nếu phần lớn thời gian dành cho luyện dạng đề, nhớ cách giải và mẹo làm bài, trẻ có thể thành thạo hơn trong thi cử mà ít có cơ hội rèn khả năng tự học, giao tiếp, hợp tác và giải quyết việc thực tế. Điểm số tăng chưa đủ cho thấy trẻ được chuẩn bị tốt hơn cho cuộc sống, việc học và công việc sau này.

Ở lớp, nếu giáo viên đòi câu trả lời phải đúng ngay, bài làm theo sát mẫu, học sinh có thể ngại nêu ý kiến khác. Một em ngập ngừng có khi cần thêm thời gian diễn đạt. Nếu thường xuyên bị ngắt lời hoặc chê trước lớp, em có thể chọn im lặng. Thầy cô cũng mất cơ hội biết học sinh đang nghĩ gì, hiểu sai ở đâu.

Trong cơ quan, một dự thảo hay tờ trình có thể bị trả lại nhiều lần chỉ vì chưa đúng cách diễn đạt của sếp; một đề xuất phải chờ vì người duyệt muốn lường hết mọi tình huống. Công việc chậm lại, cơ hội có thể mất, nhân viên nản lòng. Sự kỹ lưỡng cần được cân nhắc cùng yêu cầu hoàn thành đúng hạn và lợi ích của người đang chờ kết quả.

Người lãnh đạo muốn mọi việc theo đúng cách mình làm thường khó giao quyền. Cấp dưới được giao nhiệm vụ nhưng từng chi tiết vẫn phải xin ý kiến. Người đứng đầu ôm việc, còn nhân viên dần quen chờ chỉ dẫn. Nếu sáng kiến chưa thành công bị xem là bằng chứng yếu kém, ai còn muốn thử cách làm mới?

Không thể lấy việc giảm cầu toàn để biện hộ cho quyết định thiếu căn cứ hay bỏ qua quy định. Những yêu cầu về an toàn, tính chính xác và trách nhiệm vẫn phải được giữ. Nhưng cách làm khác ý người quản lý chưa hẳn là sai. Có những việc nên được triển khai khi đủ điều kiện, rồi tiếp tục cải thiện từ thực tế.

Trong hôn nhân, có người luôn đòi bạn đời phải vừa ý mình, từ cách ăn mặc, sắp xếp nhà cửa đến ứng xử. Khác biệt về thói quen, sở thích bị xem là khuyết điểm, rồi đem so với vợ hoặc chồng người khác. Những lời chê trách lặp lại khiến người bạn đời khó cảm thấy được tôn trọng. Chuyện nhỏ tích tụ thành bực bội, cãi vã, xa cách, có thể góp phần đẩy hôn nhân đến đổ vỡ. Mải đòi hỏi sự hoàn hảo, người ta có thể quên trân trọng người đang cùng mình vun đắp gia đình.

Ngoài xã hội, một sơ suất cũng có thể trở thành căn cứ để phán xét cả con người. Khi sợ bị đánh giá khắt khe, người ta dễ che giấu thiếu sót, ngại nhận lỗi và khó nhờ giúp đỡ. Vẻ hoàn hảo bên ngoài khi ấy chưa chắc phản ánh đúng những gì đang diễn ra.

Cầu toàn có thể thúc đẩy sự tiến bộ, nhưng quá mức lại gây căng thẳng, tổn hại các mối quan hệ và làm giảm sự sáng tạo, tinh thần dám nghĩ, dám làm. Khi ứng xử bằng sự yêu thương chân thành và tôn trọng, ta sẽ chú ý hơn đến hoàn cảnh, nỗ lực và giới hạn của người khác để đặt yêu cầu cho phù hợp. Sự nghiêm túc vẫn cần, cùng với lòng kiên nhẫn giúp nhau sửa sai. Không ai phải trở nên hoàn hảo mới xứng đáng được yêu thương và tôn trọng.