Tranh luận về hướng nghiệp thường bắt đầu từ một nỗi lo có thật: học sinh học nhiều điều chung chung nhưng khi bước vào đời lại lúng túng trước lựa chọn nghề nghiệp. Vì thế, người ta sốt ruột muốn hướng nghiệp sớm, thậm chí phân luồng sớm, để các em “đi đúng đường” càng nhanh càng tốt. Nỗi lo ấy không sai. Nhưng nếu nóng vội, hướng nghiệp rất dễ trở thành sự đóng khung sớm, trong khi phần quan trọng nhất của mỗi đứa trẻ có khi còn chưa kịp lộ ra.

Nhìn từ mô hình “tảng băng năng lực” - thường được nhắc đến trong nghiên cứu về competency của David McClelland và được hệ thống hóa rõ hơn bởi Lyle M. Spencer và Signe M. Spencer – năng lực con người giống như một tảng băng trôi. Phần nổi là những gì dễ quan sát như kiến thức, kỹ năng hay kết quả học tập. Phần chìm, lớn hơn nhiều nhưng khó nhận ra, là động cơ, giá trị, cá tính và tiềm năng phát triển.

Vì vậy, những gì dễ thấy ở học sinh thường chỉ là điểm số, sở thích hiện tại, vài năng khiếu bộc lộ sớm hay khả năng làm tốt một số dạng bài tập, một vài môn học. Nhưng bên dưới còn một vùng sâu hơn nhiều: động cơ, bản lĩnh, trí tò mò, khả năng thích nghi, năng lực tự học, độ bền cảm xúc, cá tính sáng tạo, thiên hướng hợp tác hay độc lập, khả năng lãnh đạo, óc kỹ thuật và độ chín của nhân cách. Chính phần chìm ấy thường quyết định một người có thể đi xa đến đâu trong nghề nghiệp tương lai.

Vấn đề là phần chìm ấy không phải lúc nào cũng lộ sớm. Có em 15 tuổi học chưa nổi bật, nhưng 18 tuổi lại thay đổi rất nhanh khi gặp đúng môi trường. Có em điểm số bình thường nhưng có óc tổ chức, có sức bền và khả năng làm việc với người khác. Có em không hợp kiểu học thuộc và làm bài thi, nhưng lại hợp với thiết kế, công nghệ, nghệ thuật, truyền thông, kỹ thuật ứng dụng hay khởi nghiệp.

Nếu hướng nghiệp chỉ nhìn phần nổi, ta rất dễ gắn nhãn sai. Thực tế có những em có thành tích không cao ở THCS nhưng lên THPT em lại học giỏi. Có em họ không giỏi qua điểm số nhưng ra ngoài cuộc sống lại rất thành đạt...

Bởi vậy, hướng nghiệp cần được đặt trong một triết lý giáo dục rộng hơn, gần với tinh thần giáo dục khai phóng. Khai phóng không có nghĩa phủ nhận nghề nghiệp. Khai phóng là giúp con người hiểu mình, hiểu thế giới và mở rộng năng lực lựa chọn trước khi đi vào chuyên biệt hóa. Trong logic ấy, hướng nghiệp không phải là ép học sinh chọn nghề sớm, mà là giúp các em từng bước khám phá bản thân để chọn đường đi có cơ sở hơn.

Chương trình GDPT 2018 đã đi theo hướng này khi chia giáo dục phổ thông thành giai đoạn giáo dục cơ bản và giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp, đồng thời xác lập Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là một nội dung bắt buộc. Nghĩa là chính sách đã nhìn ra rằng hướng nghiệp không phải phần phụ, mà là một chức năng thật của nhà trường. Nhưng từ tinh thần đúng đến cách làm đúng vẫn còn một khoảng cách dài.

Sai lầm phổ biến nhất hiện nay là rút gọn năng lực học sinh và vài con điểm số bề mặt. Điểm môn nào cao thì cho là hợp nghề đó. Một bài trắc nghiệm cho kết quả gì thì gợi ý đi theo hướng đó, rồi chọn tổ hợp xét tuyển đại học theo hướng ấy. Cha mẹ thấy nghề nào “an toàn” thì thúc con theo nghề ấy. Trong khi đó, nhiều nhà trường thiếu thời gian, thiếu công cụ, thiếu giáo viên được đào tạo bài bản về tư vấn nghề nghiệp, nên hướng nghiệp nhiều khi chỉ dừng ở mức giới thiệu vài ngành nghề. Làm như vậy chưa hẳn sai, nhưng quá ít.

Hướng nghiệp tốt phải giúp học sinh nhận ra năng lực đã bộc lộ, đồng thời khám phá những năng lực còn ẩn, và quan trọng hơn là tạo ra đủ trải nghiệm để các em tự kiểm chứng mình.

Muốn nhận ra phần chìm, nhà trường không thể chỉ hỏi “em thích nghề gì”. Ở lứa tuổi học sinh, cái gọi là “thích” nhiều khi chỉ là ấn tượng nhất thời. Điều cần hỏi sâu hơn là: em thích kiểu công việc nào, cách làm việc nào, môi trường nào; em có xu hướng giải quyết vấn đề ra sao; em bền bỉ hay bộc phát; em hợp làm việc độc lập hay theo nhóm; em chịu được áp lực lặp đi lặp lại hay cần không gian sáng tạo; em phản ứng thế nào khi thất bại. Những điều đó không thể hiện hết trong một buổi tư vấn ngắn, mà chỉ lộ ra qua quá trình học tập, trải nghiệm, quan sát và đối thoại.

Vì thế, vai trò của giáo viên không chỉ là người truyền thụ hay người “khuyên nghề”, mà còn là người nhận ra thế mạnh riêng của từng học sinh. Có em bộc lộ rõ tố chất kỹ thuật qua cách quan sát, thao tác và giải quyết vấn đề; có em có năng lực ngôn ngữ nhưng còn thiếu tự tin; có em có khả năng tổ chức, dẫn dắt dù chưa phải học sinh nổi bật nhất lớp. Hướng nghiệp vì vậy phải đi cùng dạy học, chứ không thể tách thành vài buổi nói chuyện cho có.

Cũng không nên nhầm phân luồng sớm với hướng nghiệp tốt. Nếu lối đi được thiết kế quá cứng, cơ hội chuyển đổi hạn chế, học sinh có thể bị đặt vào một lựa chọn có vẻ hợp lý trước mắt nhưng lại thu hẹp không gian phát triển về sau. Trong một thế giới nghề nghiệp biến động nhanh, hướng nghiệp đúng phải vừa có định hướng, vừa giữ độ mở.

Thực chất, hướng nghiệp là giúp học sinh hiểu mình, nhận ra điểm mạnh, điểm cần rèn và khả năng thích ứng của bản thân, chứ không phải sớm xếp các em vào một “ngăn nghề nghiệp” cố định. Điều đáng lo không phải là chọn nghề muộn hơn một chút, mà là bị định nghĩa quá sớm bởi vài biểu hiện bề nổi. Một nền giáo dục tử tế cần đủ kiên nhẫn để chờ phần năng lực chìm của mỗi học sinh bộc lộ và đủ rộng để không đóng sập cánh cửa tương lai của các em.

Muốn hướng nghiệp không trở thành “gieo nghiệp sớm”, giáo dục phổ thông phải đủ rộng để nuôi dưỡng cả phần nổi lẫn phần chìm của năng lực học sinh. Điều đó có nghĩa nhà trường không chỉ truyền đạt kiến thức và kỹ năng, mà còn phải bồi dưỡng những giá trị nền tảng, tinh thần trách nhiệm, năng lực tự học và khả năng khám phá bản thân.

Về phía hệ thống, Nhà nước cần tiếp tục đầu tư mở rộng mạng lưới trường công trung học, đồng thời huy động thêm nguồn lực xã hội cho phát triển giáo dục trung học, kể cả THPT và trung học nghề. Khi cơ hội học tập đa dạng và đủ rộng, hướng nghiệp mới thực sự là mở đường cho tương lai chứ không phải đóng khung tiềm năng của học sinh.

Vì giáo dục không phải nhét chữ vào đầu trẻ, mà là thắp sáng ngọn lửa đam mê, giúp các em hiểu mình, tin vào khả năng của mình và dám đi tìm con đường phù hợp nhất với chính mình.