Trong thế kỷ XXI, quyền lực toàn cầu không chỉ được định hình bởi sức mạnh quân sự, mà còn bởi khả năng kiểm soát và tác động đến dòng chảy năng lượng, thương mại và chuỗi cung ứng - những yếu tố duy trì hoạt động của nền kinh tế thế giới. Sự chuyển dịch này thể hiện rõ nét tại các hành lang hàng hải chiến lược ở Vịnh Ba Tư và Biển Đỏ.

Phần lớn quyền lực đó tập trung tại một số tuyến đường biển hẹp, nơi địa lý “nén” hoạt động thương mại toàn cầu vào các điểm nghẽn chiến lược. Trong số này, eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb là hai điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Cùng với nhau, chúng tạo thành một hệ thống địa chiến lược có tầm ảnh hưởng vượt xa khu vực Trung Đông.

“Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng liên kết chặt chẽ, khả năng gây gián đoạn tại một điểm nghẽn hàng hải có thể mang lại sức mạnh không kém việc kiểm soát một chiến trường”, Giáo sư Mohamed A. Qubaty, học giả người Yemen về địa chính trị Trung Đông và an ninh Biển Đỏ nhận định. Theo ông, các điểm nghẽn này đang dần trở thành công cụ gây sức ép địa kinh tế, cho phép các quốc gia trong khu vực tác động đến các tuyến thương mại và dòng chảy năng lượng toàn cầu, với những hệ quả lan tỏa trên phạm vi liên lục địa.

Sự thay đổi trong “ngôn ngữ quyền lực”

Trong phần lớn thế kỷ XX, các xung đột tại Trung Đông chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ quân sự, với cạnh tranh chiến lược thể hiện qua chiến tranh quy ước, tranh chấp lãnh thổ và các liên minh quân sự.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, cách thức gây sức ép chiến lược đã thay đổi. Việc gián đoạn các tuyến thương mại và năng lượng có thể tạo ra những “cú sốc” kinh tế vượt xa phạm vi khu vực xung đột. Phí bảo hiểm tăng cao, tuyến vận tải phải thay đổi, chi phí logistics leo thang và thị trường năng lượng phản ứng tức thì trước các tín hiệu bất ổn. Những tác động này nhanh chóng lan rộng ra toàn cầu, khiến giá trị chiến lược của địa lý hàng hải ngày càng gia tăng.

Trong nhiều thập kỷ, eo biển Hormuz giữ vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh năng lượng thế giới. Một tỷ lệ lớn dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) giao dịch toàn cầu đi qua hành lang hẹp này để ra thị trường quốc tế.

Trong lịch sử, chỉ cần có khả năng xảy ra gián đoạn ở eo biển Hormuz cũng đủ để gây biến động trên thị trường dầu mỏ. Vì vậy, eo biển này không chỉ là tuyến trung chuyển, mà còn đóng vai trò như một “van điều áp” địa kinh tế của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Ở cửa ngõ phía Nam Biển Đỏ, eo biển Bab el-Mandeb là một điểm nghẽn quan trọng khác, kết nối Biển Đỏ với Vịnh Aden và Ấn Độ Dương. Đây là mắt xích thiết yếu trong tuyến vận tải biển nối các trung tâm sản xuất châu Á với thị trường châu Âu thông qua kênh đào Suez.

Do đó, bất kỳ sự gián đoạn nào tại Bab el-Mandeb đều có tác động sâu rộng, ảnh hưởng đến vận tải container toàn cầu, nguồn cung năng lượng cho châu Âu, dòng chảy thương mại Á - Âu, cũng như thị trường bảo hiểm và vận tải.

Hạ tầng năng lượng của Saudi Arabia cho thấy mối liên kết chiến lược giữa hai điểm nghẽn này. Để giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz, Riyadh đã xây dựng tuyến đường ống Đông – Tây (Petroline), vận chuyển dầu thô từ các mỏ phía Đông sang cảng Yanbu bên Biển Đỏ.

Hệ thống này cho phép Saudi Arabia duy trì xuất khẩu ngay cả khi Hormuz bị gián đoạn. Tuy nhiên, khi dầu từ Yanbu được vận chuyển tới các thị trường châu Á, tàu chở dầu vẫn phải đi qua eo Bab el-Mandeb trước khi tới Ấn Độ Dương.

Thực tế này khiến hai eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb trở thành một hệ thống chiến lược gắn kết chặt chẽ trong cấu trúc địa lý hàng hải của bán đảo Arab.

“Phương trình điểm nghẽn kép” trên biển

Xét dưới góc độ địa chiến lược rộng hơn, hai eo biển này hoạt động như các nút liên kết trong hệ thống năng lượng và thương mại toàn cầu.

Sức ép tại Hormuz chủ yếu ảnh hưởng đến xuất khẩu dầu từ Vịnh Ba Tư, trong khi sức ép tại Bab el-Mandeb tác động đến tuyến vận tải qua Biển Đỏ và kênh đào Suez, ảnh hưởng đến cả năng lượng và hàng hóa.

Trong trường hợp căng thẳng đồng thời xảy ra tại cả hai điểm nghẽn, tác động cộng hưởng có thể lan rộng trên quy mô toàn cầu. Nhà kinh tế người Algeria Ghuari Tagersi cho rằng, kịch bản xấu nhất, trong đó cả hai eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb bị đóng cửa cùng lúc, có thể gây ra một cú sốc mang tính cấu trúc, đủ sức định hình lại toàn bộ cục diện kinh tế thế giới.

Theo ông, trong tình huống này, các ngân hàng trung ương sẽ gặp khó khăn trong việc cân bằng giữa kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng, thậm chí có nguy cơ mất hiệu lực đối với các công cụ chính sách tiền tệ truyền thống. Áp lực chi phí sinh hoạt gia tăng sẽ kéo theo những hệ lụy xã hội tại các quốc gia nhập khẩu năng lượng, buộc chính phủ phải điều chỉnh chính sách và tìm kiếm các tuyến thương mại thay thế.

Ông Tagersi dự báo, ngay cả khi chỉ riêng eo biển Hormuz bị phong tỏa kéo dài, giá dầu cũng có thể tăng vọt lên mức kỷ lục, dao động từ 150–200 USD/thùng.

Trong kịch bản eo biển Bab el-Mandeb bị đóng cửa, việc chuyển hướng vận tải biển vòng qua Mũi Hảo Vọng sẽ làm chi phí tăng mạnh, kéo dài thời gian vận chuyển thêm tới 20 ngày, đồng thời làm gia tăng chi phí nhiên liệu và bảo hiểm. Hệ quả là chuỗi cung ứng toàn cầu chịu áp lực lớn, làm chậm trễ việc giao hàng các mặt hàng chiến lược như điện tử, ô tô và lương thực, đồng thời làm giảm nguồn thu của các tuyến trung chuyển truyền thống như Kênh đào Suez.

Trong bối cảnh địa kinh tế mới, tầm quan trọng của các điểm nghẽn hàng hải sẽ tiếp tục gia tăng. Eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb không còn chỉ là các tuyến đường khu vực, mà đã trở thành những nút giao then chốt trong hệ thống toàn cầu, nơi giao thoa giữa an ninh năng lượng, thương mại và cạnh tranh địa chính trị.

Việc hiểu rõ mối tương tác chiến lược giữa hai eo biển - hay “phương trình điểm nghẽn kép” - giúp lý giải cách địa lý tiếp tục định hình quyền lực trong thế kỷ XXI.