Trong Tả Truyện có chép một bi kịch thời Xuân Thu giữa người con Trịnh Trang Công và mẹ mình là Vũ Khương. Người mẹ ghét Trang Công, yêu con thứ là Đoàn, xúi Đoàn làm loạn.

Dẹp loạn xong, Trang Công giận mẹ đến mức đày bà ra đất Dĩnh và thề “Bất chí hoàng tuyền, bất tương kiến dã” - chưa đến suối vàng thì không nhìn mặt nhau nữa.

Hội nhóm “con ghét bố mẹ” tạo nên những ý kiến trái chiều thời gian qua do chạm đến vùng cấm địa linh thiêng nhất của văn hóa Á Đông: Đạo Hiếu.

Từ thời Jean-Jacques Rousseau với tác phẩm Khái niệm Hợp đồng Xã hội, người phương Tây đã hiểu gia đình chỉ là một xã hội thu nhỏ mang tính tự nguyện. Cha mẹ nuôi con vì thiên chức tự nhiên, khi đứa trẻ trưởng thành, sợi dây phụ thuộc tự động cởi bỏ để trả lại một cá thể tự do.

Nhưng gia đình Á Đông lại thường vận hành như một công ty cổ phần gia tộc. Ở đó, cha mẹ nắm giữ 51% cổ phần chi phối vĩnh viễn, còn con cái là những cổ đông phổ thông không có quyền biểu quyết nhưng phải gánh toàn bộ rủi ro cảm xúc. Nuôi con được coi là một khoản đầu tư dưỡng già, và mỗi bát cơm ăn, chiếc áo mặc lại đi kèm một giấy biên nhận vô hình ghi hai chữ "vất vả".

Lão Tử, bậc hiền triết phương Đông, đã nhìn thấy vấn đề này từ 2.500 năm trước. Trong Đạo Đức Kinh, ông viết:

“Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể. Thị vị Huyền đức”

(Sinh ra mà không sở hữu, làm mà không cậy công, nuôi dưỡng cho trưởng thành mà không làm chủ. Đó gọi là cái Đức sâu xa).

Vấn đề nảy sinh khi cha mẹ vướng vào "Sinh nhi hữu" (xem con là tài sản nối dài) và "Vi nhi thị" (kể công nuôi dưỡng như một sự ban ơn). Khi người lớn muốn "tể", tức thao túng và định đoạt cuộc đời đứa trẻ, họ đã vô tình tước đi quyền làm một sinh mệnh độc lập. “Con ghét bố mẹ” không đơn giản là tâm lý bồng bột. Nó là phản ứng chống lại sự xâm lấn ranh giới cá nhân quá đà.

Lão Tử nói: Đạo lớn suy đồi mới sinh ra nhân nghĩa. Trí huệ xuất hiện mới có dối lừa lớn. Họ hàng sáu đời không hòa thuận mới hô hào hiếu từ.

Khi tình thương tự nhiên (Đạo) chảy trôi thuần khiết, lòng hiếu thảo diễn ra hiển nhiên như hơi thở. Nhưng khi dòng chảy đó tắc nghẽn vì “ô nhiễm”, người ta mới phải dựng lên những lễ nghĩa giáo điều như "bố mẹ luôn đúng" để ép buộc.

Khi học trò Cảnh Công nước Tề hỏi về đạo trị quốc, Khổng Tử đáp: “Quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử” (Vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con). Đó là thuyết Chính Danh.

Trong mối quan hệ gia đình, chiếc trật tự ấy chưa bao giờ là con đường một chiều. Đạo gia đình Đông Phương chưa bao giờ dạy "con cái phải hiếu" một cách cực đoan. Nó luôn đi kèm mệnh đề đối ứng: "Phụ từ, tử hiếu" (Cha mẹ hiền từ, con cái hiếu thuận).

Nếu cha mẹ không hành xử đúng danh nghĩa làm "Cha", xem con cái như tài sản riêng, như công cụ dưỡng già, hay nơi trút bỏ những uất hận và thất bại của đời mình, thì chính họ đã làm sụp đổ cái "Danh" của mình trước. Khi cha mẹ đánh mất chữ "Từ", thì làm sao có thể đòi hỏi đứa trẻ phải giữ trọn chữ "Hiếu"?

Sự xuất hiện của hội nhóm "con ghét cha mẹ" thêm bằng chứng cho thấy "Lục thân bất hòa" đã trở nên báo động. Chiếc bàn phím ẩn danh đã trở thành van xả áp cho những vết thương tâm lý.

Có một thực tế: Xã hội bắt buộc một người phải học và thi sát hạch nghiêm túc mới được lái chiếc xe máy ra đường, nhưng lại nghiễm nhiên trao quyền định hình một tâm hồn con người cho bất kỳ ai có khả năng sinh sản mà không đòi hỏi bất kỳ tri thức nào về tâm lý hay kỹ năng làm cha mẹ.

Người xưa dạy: Hiếu thuận với cha mẹ, kính nhường người trên, đó là cái gốc của lòng Nhân. Chỉ trong một thời gian rất ngắn, hội nhóm “con ghét bố mẹ” đã vượt quy mô gần 400.000 thành viên. Khi cái gốc lòng Nhân lung lay, cha mẹ nên cầm roi gia pháp phạt những đứa trẻ hư hay học lại bài học Phản cầu tự kỷ (tự xét lại mình)? Và con cái nên nhớ không gian mạng chỉ là trạm dừng chân chứ không phải nơi cư ngụ của tổn thương, ẩn ức. Oán hận cha mẹ giống như việc bạn tự uống độc dược rồi ngồi chờ người khác gục xuống.

Trở lại với câu chuyện của Trịnh Trang Công. Khi cơn giận qua đi, Trang Công hối hận vì lời thề “chưa đến suối vàng thì không nhìn mặt mẹ”. Nhưng bậc quân vương thì không thể nuốt lời. Tướng quân Dĩnh Cốc Bàn đã hiến một kế sách: Cho đào một đường hầm thật sâu vào lòng đất, cho đến khi chạm tới mạch nước ngầm, đó chính là “Hoàng Tuyền”. Trong lòng đất tối om, Trang Công được gặp lại mẹ. Hai mẹ con ôm nhau, nước mắt rơi xuống dòng nước “suối vàng”.

Lời giải cho bi kịch tình phụ tử không nằm ở phán xét nhị nguyên ai đúng ai sai. Lời giải nằm ở “đường hầm Hoàng Tuyền”. Đó là nơi con người phải tự đào sâu qua tầng đất dày của cái tôi, qua những vỉa đá cứng của lòng tự tôn bị tổn thương để chạm tới mạch nước ngầm của thấu hiểu.

Nếu Trịnh Trang Công phải đào cả lòng đất để gặp lại người mẹ từng muốn hại chết mình thì những đứa trẻ “con ghét bố mẹ” chỉ cần buông điện thoại xuống, bước ra khỏi cánh cửa phòng riêng, nhìn sâu vào khuôn mặt đã hằn vết chân chim của cha mẹ mình.