Ô nhiễm không khí đặt ra yêu cầu cấp thiết về quản lý

Theo Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ô nhiễm không khí đang trở thành vấn đề đáng lo ngại tại các đô thị lớn, tập trung chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc, đặc biệt là Hà Nội, và Thành phố Hồ Chí Minh. Thực trạng này đòi hỏi các giải pháp quản lý đồng bộ, không chỉ tập trung vào từng nguồn thải mà còn phải tính đến sự phát tán chất ô nhiễm trên phạm vi rộng.

Ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trườngcho biết, tại Hà Nội, bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm chính. Nồng độ PM2.5 trung bình năm trong giai đoạn 2023-2025 dao động khoảng 47-48 µg/Nm³, cao gấp 1,5-2 lần giới hạn quy chuẩn được viện dẫn trong báo cáo.

Đáng chú ý, khoảng 1/3 số ngày trong năm ghi nhận nồng độ PM2.5 vượt giới hạn trung bình 24 giờ. Tình trạng ô nhiễm tập trung trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau, thường được xem là mùa ô nhiễm tại khu vực phía Bắc.

Bụi mịn PM2.5 có kích thước rất nhỏ, có thể xâm nhập sâu vào hệ hô hấp và gây ảnh hưởng đến sức khỏe khi con người tiếp xúc ở mức độ cao hoặc trong thời gian dài. Trẻ em, người cao tuổi và người mắc các bệnh về tim mạch, hô hấp là những nhóm cần đặc biệt lưu ý khi chất lượng không khí suy giảm.

Theo đại diện Cục Môi trường, cơ cấu nguồn gây ô nhiễm tại Hà Nội khá đa dạng. Hoạt động giao thông vận tải chiếm khoảng 23%; xây dựng và bụi đường chiếm 20%; công nghiệp chiếm 10%; đốt mở, gồm đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp, chiếm 12%. Bụi thứ cấp hình thành từ các khí ô nhiễm chiếm khoảng 27%, phần còn lại đến từ những nguồn khác.

Cơ cấu này cho thấy ô nhiễm không khí không xuất phát từ một nguồn riêng lẻ. Bên cạnh bụi phát sinh trực tiếp từ giao thông và xây dựng, các chất ô nhiễm tiền chất còn có thể phản ứng trong khí quyển, hình thành bụi thứ cấp, khiến việc kiểm soát chất lượng không khí trở nên phức tạp hơn.

Kết quả kiểm kê phát thải giai đoạn 2023-2025 được ông Lê Hoài Nam nêu cho thấy lượng bụi PM2.5 khoảng 24.169 tấn/năm, bụi PM10 khoảng 30.072 tấn/năm và khí CO khoảng 526.264 tấn/năm. Trong khi đó, Quảng Ninh và Hải Phòng có mức phát thải SO2 và NOxcao nhất theo thông tin được công bố. Những số liệu trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải kiểm soát nguồn phát thải trong nhiều lĩnh vực, từ giao thông, xây dựng đến công nghiệp và hoạt động đốt ngoài trời, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các địa phương có liên quan.

Quản lý ô nhiễm không khí cần tiếp cận theo vùng

Từ góc độ chuyên gia, Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam cho rằng, cấu trúc phát thải ngày càng đa dạng, đan xen, trong khi các đô thị lớn cùng nằm trong không gian phát thải và điều kiện khí tượng chung của khu vực.

Theo ông, Hà Nội vừa là nguồn phát thải lớn, vừa chịu tác động từ các nguồn ô nhiễm trong vùng. Do đó, thành phố khó có thể giải quyết triệt để vấn đề nếu chỉ triển khai những giải pháp trong phạm vi địa giới hành chính của mình.

Chất ô nhiễm có thể phát tán theo điều kiện thời tiết, gió và các yếu tố khí tượng, khiến tác động môi trường vượt qua ranh giới giữa các tỉnh, thành phố. Vì vậy, việc quản lý chất lượng không khí cần bảo đảm sự thống nhất giữa không gian quản lý và không gian thực tế của quá trình phát sinh, vận chuyển và tích tụ chất ô nhiễm.

Cách tiếp cận liên vùng, liên tỉnh sẽ tạo điều kiện để các địa phương phối hợp kiểm kê phát thải, chia sẻ dữ liệu quan trắc, xác định những nguồn ô nhiễm trọng điểm và thống nhất biện pháp kiểm soát. Qua đó, hạn chế tình trạng mỗi địa phương thực hiện một cách riêng lẻ, thiếu kết nối hoặc chưa phát huy hiệu quả tổng thể.

Theo ông Lê Hoài Nam, hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước là những yếu tố then chốt để giải quyết bài toán ô nhiễm không khí. Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành và địa phương triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp về chính sách, quy chuẩn, công nghệ và kiểm soát nguồn thải.

Đáng chú ý, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng quy chế phối hợp và biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên vùng, liên tỉnh đối với các tỉnh phía Bắc, dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ trong tháng 10/2026. Bộ cũng đã trình Thủ tướng xem xét việc thành lập Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ô nhiễm không khí.

Ở cấp địa phương, Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Phú Thọ và Thái Nguyên đã ký quy chế phối hợp vùng Thủ đô trong quản lý môi trường, trong đó có nội dung phối hợp quản lý chất lượng không khí. Đây là cơ sở để tăng cường liên kết trong công tác quản lý môi trường giữa các địa phương, hướng tới xử lý những vấn đề phát sinh từ không gian phát thải chung. Tuy nhiên, hiệu quả phối hợp phụ thuộc vào việc cụ thể hóa trách nhiệm của từng bên, bảo đảm nguồn lực thực hiện và xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả.

Cùng với hoàn thiện cơ chế phối hợp, việc nâng cao chất lượng quan trắc, kiểm kê phát thải và công khai thông tin môi trường cũng có ý nghĩa quan trọng. Dữ liệu đầy đủ, thống nhất sẽ giúp cơ quan quản lý xác định đúng nguồn gây ô nhiễm, lựa chọn giải pháp phù hợp và đánh giá chính xác hiệu quả của các chính sách đã triển khai.

Gắn cải thiện chất lượng không khí với chuyển đổi xanh

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Yên, cải thiện môi trường không khí không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng mà còn gắn chặt với quá trình chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính và thực hiện cam kết Net Zero.

Thứ trưởng cho biết, Kết luận số 75-KL/TW về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới đã xác định giải quyết ô nhiễm không khí là một nhiệm vụ trọng tâm, tạo định hướng cho công tác khắc phục và cải thiện chất lượng môi trường.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần tập trung huy động giải pháp công nghệ, kỹ thuật và nguồn lực tài chính nhằm kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, kiềm chế đà gia tăng phát thải. Những lĩnh vực cần chú trọng gồm giao thông, năng lượng, công nghiệp, xây dựng và nông nghiệp, đặc biệt tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Các giải pháp cần được triển khai theo hướng đồng bộ, phù hợp với đặc điểm phát thải của từng ngành và điều kiện thực tế của từng địa phương. Cùng với trách nhiệm của cơ quan quản lý, doanh nghiệp cần tuân thủ quy định về môi trường, đầu tư công nghệ giảm phát thải; người dân cũng cần nâng cao ý thức, hạn chế các hoạt động gây ô nhiễm như đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp không đúng quy định.

Ở góc độ hợp tác quốc tế, bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện Thường trú Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu chuyển các chính sách và cam kết thành những hành động mang lại tác động cụ thể.

Theo bà, chất lượng không khí ngày càng trở thành một phần trong tầm nhìn phát triển kinh tế mới của Việt Nam. Chuyển đổi xanh không chỉ là ưu tiên về môi trường mà còn là động lực nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy phát triển bền vững. Vì vậy, yêu cầu quan trọng hiện nay là tập trung vào khâu tổ chức thực hiện.

Trong bối cảnh ô nhiễm không khí vẫn là thách thức lớn tại các đô thị, hoàn thiện chính sách, tăng cường phối hợp liên vùng và kiểm soát hiệu quả nguồn phát thải cần được triển khai song hành. Hiệu quả của các giải pháp không chỉ thể hiện ở số lượng văn bản được ban hành mà quan trọng hơn là mức độ giảm phát thải và sự cải thiện chất lượng không khí trong đời sống hằng ngày.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương, địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức quốc tế sẽ góp phần từng bước giải quyết ô nhiễm không khí, bảo vệ sức khỏe người dân và tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi xanh, phát triển bền vững.