Nếu phải nhắm mắt lại, quý vị đi được bao nhiêu bước trên vỉa hè trước cửa nhà mình?

Tôi hỏi vậy vì ngày 15/10 là Ngày Quốc tế Gậy trắng. Cây gậy trắng có một gốc tích rất đời thường. Năm 1921, ở thành phố Bristol nước Anh, nhiếp ảnh gia James Biggs bị mù sau một tai nạn. Thấy sợ dòng xe cộ quanh nhà, ông sơn trắng cây gậy của mình cho người lái xe dễ nhận ra. Cây gậy ấy không giúp ông nhìn. Nó nhờ người khác nhìn thấy ông.

Ở ta, theo điều tra quốc gia năm 2016, có hơn một triệu người khiếm thị. Ra phố, họ cũng cầm cây gậy ấy, cũng nhờ người sáng mắt nhìn hộ.

Thú thực, tôi thấy mình có lỗi với họ. Năm 2017, tôi viết bài “Tiện nhân ở phố”, về cái tiện của người Hà Nội đã lấy mất vỉa hè. Khi ấy tôi nghĩ đến người đi bộ phải bước xuống lòng đường. Tôi quên mất những người đi bằng gậy, những người không biết phải bước xuống chỗ nào.

Hà Nội không phải không làm gì cho họ. Quy chuẩn bắt buộc công trình, kể cả hè phố, phải bảo đảm người khuyết tật đi lại được, ta đã có từ lâu, bản mới nhất ban hành năm 2024. Nhiều tuyến phố lát đá có dải gạch nổi dẫn đường cho người khiếm thị. Trên giấy, con đường đã được kẻ.

Nhưng, như VOV Giao thông từng phản ánh: dải gạch dành cho người khiếm thị ở Hà Nội bị chiếm như có sổ đỏ. Người ta kê bàn bán cà phê, dựng xe máy lên đó. Giờ cao điểm, xe máy tràn lên chạy ngay trên dải gạch.

Một người viết trên báo VnExpress còn kể chuyện người bạn khiếm thị tên Quân ngã sấp trên đường đi làm, cẳng chân đập vào thanh barie dựng trên vỉa hè để chặn xe máy. Thứ dựng lên để ngăn người vi phạm lại quật ngã người chẳng có lỗi gì.

Những viên gạch dẫn đường có quê ở Nhật Bản. Năm 1965, kỹ sư Seiichi Miyake bỏ tiền túi làm những viên gạch nổi đầu tiên, vì một người bạn đang mất dần thị lực. Hội người mù ở Okayama lúc đầu còn ngờ vực ông.

Ngày 18/3/1967, gạch được lát ở Okayama, ngay trước một ngôi trường dành cho người mù. Những viên gạch đầu tiên nằm đúng nơi người mù đi lại mỗi ngày, và họ là người đầu tiên thử nó bằng gậy.

Còn ta thì ngược lại. Ta lát gạch cho người mù, rồi người sáng mắt ký biên bản nghiệm thu.

Đổi lại thứ tự ấy thôi: hãy để người khiếm thị nghiệm thu vỉa hè.

Chuyện đơn giản thôi. Mỗi tuyến vỉa hè làm mới hay cải tạo, trước khi ký nghiệm thu, chủ đầu tư mời một hai người của Hội Người mù địa phương cầm gậy đi trọn tuyến, có đại diện phường và đơn vị thi công đi cùng.

Gậy vấp cột điện, hụt bậc, va barie, lạc vào gốc cây ở đâu thì ghi vào biên bản chỗ ấy. Sửa xong mới thanh toán. Mỗi năm, phường lại mời họ đi một lần, để xem dải gạch còn là lối đi của người khiếm thị hay đã thành chỗ kê ghế.

Tôi nghĩ việc này cần làm trước, vì nó gần như không tốn tiền. Ngân sách không phải chi thêm viên gạch nào, chỉ thêm một chữ ký, và chữ ký ấy thuộc về người dùng thật. Cái vướng là thủ tục nghiệm thu hiện nay chưa có chỗ cho họ. Và việc đi kiểm tra ấy phải được trả công đàng hoàng như mời một chuyên gia, chứ không phải mời cho có, chụp ảnh đăng tin rồi thôi.

Giải pháp này đã được thực hiện từ năm 2024, ở Kuala Lumpur, sau khi báo chí phản ánh, cán bộ tòa thị chính đã đi theo sau một người khiếm thị trên dải gạch dẫn đường ở khu Brickfields. Ông ấy đi đến đâu, hàng quán nào chắn lối ở đó bị lập biên bản.

Với mỗi người chúng ta, việc còn đơn giản hơn. Lần tới dựng xe hay kê ghế trên vỉa hè, hãy nhìn xuống chân mình một lần. Nếu thấy dải gạch nổi, đó là lối đi của một người không nhìn thấy chúng ta.

Còn câu hỏi ở đầu bài, xin quý vị đừng thử thật. Trên nhiều vỉa hè của ta, nhắm mắt mươi bước là đủ gặp một chiếc ghế nhựa, một chiếc xe máy hay một thanh barie. Chỉ có điều, người khiếm thị thì không thể mở mắt ra để tránh.