Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khiến các nước vùng Vịnh và ngay cả nhiều trợ lý trong chính quyền bất ngờ khi công bố kế hoạch áp phí đối với hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz. Động thái này đã khiến các đồng minh của Mỹ lập tức triển khai một cuộc vận động ngoại giao khẩn cấp nhằm thuyết phục ông đảo ngược quyết định.

Thông báo bất ngờ hôm 13/7 được đưa ra bất chấp việc các cố vấn của Tổng thống Trump trong nhiều tháng qua liên tục cảnh báo ông không nên theo đuổi ý tưởng này. Họ lo ngại việc áp phí sẽ làm suy yếu chính mục tiêu quân sự của Mỹ, đồng thời vô tình hợp thức hóa lập luận của Iran về việc thu phí tại eo biển Hormuz - điều mà Washington nhiều lần khẳng định là trái với luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, trước tình hình căng thẳng ngày càng leo thang tại eo biển Hormuz, ông Trump vẫn quyết định thúc đẩy kế hoạch.

“Sau thời điểm này, nước Mỹ sẽ được biết đến với tư cách là ‘người bảo vệ eo biển Hormuz’”, ông Trump viết trên mạng xã hội Truth Social sáng 13/7, đồng thời tuyên bố sẽ áp mức phí 20% đối với toàn bộ hàng hóa được vận chuyển qua tuyến đường biển chiến lược này.

Tuyên bố bất ngờ của Tổng thống Trump đã khiến nhiều nước Trung Đông và ngày cả nội bộ Nhà Trắng phải ngay lập tức tìm hiểu chi tiết về đề xuất được cho là vừa nảy sinh ngay tại thời điểm ông công bố. Dù chỉ một ngày sau ông Trump rút lại kế hoạch, nhưng sự việc tiếp tục cho thấy cách tiếp cận đối ngoại mang tính linh hoạt, thực dụng và thiên về thương lượng của ông Trump, ngay cả trong bối cảnh cuộc chiến kéo dài mà chính quyền của ông vẫn chưa có lộ trình rõ ràng để kết thúc.

Cuộc chạy đua 24 giờ

Ngay trong ngày 13/7, các trợ lý Nhà Trắng khẩn trương tìm cách xây dựng phương án triển khai một cơ chế thu phí chưa từng có tiền lệ, từ việc xác định đối tượng phải nộp phí cho đến phương thức thu. Ban đầu, nhiều quan chức và chuyên gia cho rằng các hãng vận tải biển sẽ là bên phải chi trả. Tuy nhiên, tình hình càng trở nên phức tạp khi sau đó trong ngày, ông Trump lại tuyên bố rằng chính các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh mới là bên sẽ gánh khoản chi phí này.

Trong khi đó, lãnh đạo các quốc gia vùng Vịnh cũng khẩn trương tìm cách liên lạc trực tiếp với Tổng thống Mỹ nhằm thuyết phục ông từ bỏ hoàn toàn kế hoạch. Đến sáng 14/7, những nỗ lực vận động của Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Bahrain và Qatar đã phát huy tác dụng. Thay vì Mỹ thu phí qua eo biển Hormuz, ông Trump tuyên bố các quốc gia này cam kết sẽ tăng cường đầu tư vào Mỹ với quy mô chưa được công bố.

Thực tế, các nước vùng Vịnh trước đó đã cam kết đầu tư hàng nghìn tỷ USD vào Mỹ, dù hiện vẫn chưa rõ bao nhiêu trong số đó sẽ thực sự được giải ngân trong những năm tới.

“Ngày hôm qua tôi đưa ra ý tưởng đó và nghĩ rằng nó rất hay”, ông Trump cho biết hôm 14/7 khi đề cập kế hoạch thu phí chưa từng có tiền lệ. “Sau đó tôi nhận được điện thoại từ nhiều người, nhiều quốc gia, các vị quốc vương, các tiểu vương... Thành thật mà nói, họ là những đối tác quan trọng. Họ nói rằng họ muốn thực hiện theo một cách khác”.

Một quan chức Nhà Trắng cũng nhắc lại quan điểm của ông Trump, cho rằng do Iran đã vi phạm thỏa thuận về việc bảo đảm eo biển Hormuz luôn mở, nên Tổng thống Mỹ “luôn để ngỏ mọi lựa chọn”. Theo quan chức này, ông Trump cho rằng Mỹ xứng đáng được bù đắp cho nhiều năm bảo vệ hoạt động hàng hải tại tuyến đường chiến lược.

“Tuy nhiên, cuối cùng các đồng minh vùng Vịnh đã đề xuất tăng đầu tư vào Mỹ và Tổng thống cho rằng đây là phương án phù hợp hơn”, vị quan chức cho biết.

Kế hoạch gây nhiều tranh cãi

Kể từ khi nối lại các cuộc không kích nhằm vào Iran hồi tuần trước, ông Trump nhiều lần khẳng định cuộc chiến về cơ bản đã nằm trong tầm kiểm soát và chỉ cần thêm một chiến dịch mạnh mẽ trong thời gian ngắn là đủ để buộc Tehran phải nhượng bộ. Trong thời gian đó, ông cũng liên tục nhấn mạnh rằng việc lưu thông qua eo biển Hormuz vẫn hoàn toàn tự do và thông suốt.

Tuy nhiên, thực tế trên thực địa lại cho thấy điều ngược lại. Iran vẫn duy trì khả năng đe dọa đáng kể đối với các tàu muốn đi qua eo biển Hormuz. Lưu lượng tàu thuyền qua tuyến hàng hải quan trọng này đã giảm mạnh, kéo theo giá dầu tăng lên mức cao nhất kể từ trước khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận sơ bộ vào tháng trước.

Thực tế, đây không phải lần đầu ông Trump đề cập ý tưởng thu phí qua eo biển Hormuz. Trong các giai đoạn căng thẳng trước đó của cuộc xung đột, ông nhiều lần bày tỏ không hài lòng khi Mỹ phải gần như đơn phương bảo đảm an ninh cho tuyến hàng hải có ý nghĩa sống còn đối với nhiều quốc gia khác, trong khi bản thân Mỹ không còn phụ thuộc nhiều vào nguồn dầu đi qua khu vực này.

Hồi tháng 4, ông từng cho rằng Mỹ nên thu phí vì “là bên chiến thắng” trong cuộc chiến. Sau đó, ông lại đưa ra ý tưởng thành lập một “liên doanh” với Iran để cùng quản lý eo biển Hormuz.

Gần đây hơn, ông tiếp tục đe dọa áp phí nếu Iran không đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài, coi đây là khoản “hoàn trả” cho những chi phí mà Mỹ đã bỏ ra trong cuộc chiến.

Tuy nhiên, theo các nguồn tin am hiểu quá trình thảo luận, những đề xuất của ông Trump liên tục vấp phải sự phản đối từ các cố vấn. Họ cho rằng việc áp thêm các hạn chế đối với hoạt động vận tải sẽ khiến giá dầu và khí đốt tiếp tục tăng, từ đó làm gia tăng áp lực chính trị đối với đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 - thời điểm mà vấn đề chi phí sinh hoạt được dự báo sẽ là chủ đề tranh luận then chốt.

Ngoài ra, các cố vấn cũng cảnh báo kế hoạch này đi ngược lại chính lập trường mà chính quyền Mỹ đã nhiều lần công khai, đó là phản đối bất kỳ quốc gia nào áp phí đối với các tuyến đường thủy quốc tế.

“Không quốc gia nào được phép áp phí hay thu lệ phí đối với một tuyến đường thủy quốc tế. Đó là quy định của luật pháp quốc tế hiện hành. Đó là nguyên tắc được áp dụng đối với mọi tuyến đường thủy quốc tế trên thế giới và chúng tôi kỳ vọng điều đó cũng sẽ được duy trì tại đây”, Ngoại trưởng Marco Rubio phát biểu vào cuối tháng 6, nói về eo biển Hormuz.

Đúng như những lo ngại của các cố vấn, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã nhanh chóng tận dụng phát biểu của ông Trump để củng cố lập trường của Tehran.

“Tổng thống Mỹ hoàn toàn đúng. Bất kỳ bên nào bảo đảm hoạt động đi lại an toàn cho các tàu thương mại qua eo biển Hormuz đều xứng đáng được trả công cho dịch vụ đó”, ông Araghchi nói.

“Tuy nhiên, mức 20% rõ ràng là quá cao. Chúng tôi sẽ đưa ra mức phí hợp lý hơn”, Ngoại trưởng Iran kết luận.