Sáng 14/5, tại Bắc Kinh, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ngồi xuống bắt đầu cuộc hội đàm song phương, không khí trong phòng mang một màu sắc khác hẳn so với những gì người ta vẫn quen thấy trong quan hệ Mỹ - Trung những năm gần đây. Không có những lời cáo buộc. Không có những tuyên bố cứng rắn. Thay vào đó là những phát biểu tích cực hiếm thấy.

"Đây là mối quan hệ lâu dài nhất giữa hai nước mà bất kỳ tổng thống Mỹ và chủ tịch Trung Quốc nào từng có", ông Trump phát biểu trong phần mở đầu cuộc họp song phương. "Chúng tôi đã có một mối quan hệ tuyệt vời. Mỗi khi có vấn đề phát sinh, chúng tôi đều giải quyết rất nhanh chóng. Chúng ta sẽ có một tương lai tuyệt vời cùng nhau". Hiếm khi nào người ta được chứng kiến ông Trump dành những lời lẽ nồng ấm đến vậy cho một đối thủ chiến lược của Mỹ.

Ông Trump và nghệ thuật ngoại giao cá nhân

Với Tổng thống Donald Trump, ngoại giao cá nhân luôn là công cụ ưa thích và ông không che giấu điều đó tại Bắc Kinh. Ông gọi Chủ tịch Tập Cận Bình là "một nhà lãnh đạo vĩ đại". Ông cũng nhấn mạnh mối quan hệ cá nhân giữa hai người như nền tảng cho sự hợp tác trong tương lai.

Những phát biểu này được đưa ra trong bối cảnh ông Trump tới Bắc Kinh cùng phái đoàn gồm nhiều lãnh đạo doanh nghiệp hàng đầu Mỹ, cho thấy chính quyền Washington đang đặt trọng tâm vào thúc đẩy các thỏa thuận kinh tế, bất chấp những căng thẳng chiến lược giữa hai nước vẫn chưa được giải quyết.

“Tôi chỉ muốn nói rằng, thay mặt cho phái đoàn tuyệt vời mà chúng tôi có mặt hôm nay…Chúng tôi mang theo những doanh nhân xuất sắc nhất. Chúng tôi mời 30 doanh nhân hàng đầu thế giới, và tất cả đều đồng ý tham gia", ông Trump cho hay.

Phái đoàn gồm lãnh đạo nhiều tập đoàn lớn của Mỹ trong các lĩnh vực hàng không, tài chính, công nghệ và nông nghiệp, trong đó có CEO Apple Tim Cook, CEO BlackRock Larry Fink, CEO Blackstone Stephen Schwarzman, CEO Boeing Kelly Ortberg, CEO Tesla và SpaceX Elon Musk, CEO Goldman Sachs David Solomon và CEO Qualcomm Cristiano Amon. Bản thân danh sách này được xem như một thông điệp: Washington tới Bắc Kinh với trọng tâm là hợp tác kinh tế.

Nhưng cách ông Trump mở đầu cuộc gặp không chỉ là chiến thuật ngoại giao thông thường. Nó còn phản ánh một tính toán thực dụng bởi trước thềm cuộc bầu cử giữa kỳ và trong nhiệm kỳ cuối của mình, ông cần những thành tựu có thể nhìn thấy được - những con số, những thỏa thuận, những đơn hàng và Trung Quốc - với thị trường khổng lồ và nhu cầu nhập khẩu máy bay Boeing, nông sản, năng lượng - là đối tác không thể thiếu trong bức tranh đó.

Điều đáng chú ý là những phát biểu trên đến từ một người đã áp đặt hàng loạt mức thuế quan mạnh tay lên hàng hóa Trung Quốc - chính sách mà ông tiếp tục duy trì sang nhiệm kỳ thứ hai và từng nhiều lần cáo buộc Bắc Kinh thực hiện các hành vi thương mại không công bằng, thậm chỉ chỉ trích các chính sách trước đây của Mỹ đã giúp Trung Quốc hội nhập sâu vào hệ thống thương mại toàn cầu mà không nhường lại mức độ tiếp cận tương xứng.

Nhưng tại Bắc Kinh ngày 14/5, tất cả những điều đó dường như được tạm gác lại, ít nhất là trong phòng họp.

Ông Tập Cận Bình và những thông điệp thận trọng

Về phần mình, Chủ tịch Tập Cận Bình trong phát biểu chào mừngđã nhấn mạnh yếu tố hợp tác và lợi ích chung giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Ngay từ mở đầu, ông Tập đã nhắc đến dịp kỷ niệm 250 năm Ngày Độc lập nước Mỹ - một cử chỉ ngoại giao khéo léo, thể hiện sự trân trọng với người đồng cấp.

"Xin chúc mừng ngài và người dân Mỹ", ông nói qua phiên dịch. Rồi ông đi thẳng vào điều cốt lõi mà Bắc Kinh muốn truyền tải: "Tôi luôn tin rằng hai nước chúng ta có nhiều lợi ích chung hơn là khác biệt".

Đây không phải lần đầu tiên câu nói này được dùng trong ngoại giao Trung - Mỹ. Nhưng bối cảnh lần này khiến nó mang trọng lượng khác. Ông Tập nói điều đó không phải khi quan hệ hai nước đang hòa dịu, mà khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vừa trải qua nhiều năm căng thẳng về thương mại, công nghệ và cạnh tranh địa chính trị.

"Thành công của bên này cũng là cơ hội cho bên kia và một mối quan hệ song phương ổn định sẽ mang lại lợi ích cho thế giới", Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh.

Nhưng câu nói được chú ý nhiều nhất có lẽ là: "Trung Quốc và Mỹ đều hưởng lợi từ hợp tác và đều tổn thất nếu đối đầu. Chúng ta nên là đối tác chứ không phải đối thủ. Chúng ta nên hỗ trợ lẫn nhau để cùng thành công và thịnh vượng, đồng thời tìm ra cách phù hợp để các cường quốc lớn chung sống hài hòa trong kỷ nguyên mới".

Ông Tập cũng bày tỏ mong muốn cùng ông Trump "định hướng và lèo lái con tàu quan hệ Trung - Mỹ", với tầm nhìn biến năm 2026 thành "một cột mốc lịch sử mở ra chương mới trong quan hệ Trung - Mỹ".

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Khôn trước đó cũng tuyên bố: "Hoạt động ngoại giao nguyên thủ đóng vai trò không thể thay thế trong việc định hướng chiến lược cho quan hệ Trung - Mỹ".

Tính toán chiến lược của hai bên

Chính những phát biểu nồng ấm của mỗi bên đã đặt ra câu hỏi: Liệu chúng phản ánh thực chất quan hệ hai nước, hay chỉ là lớp ngôn ngữ ngoại giao bao phủ lên một bàn cờ lợi ích phức tạp hơn nhiều?

Với Washington, ưu tiên hàng đầu của ông Trump là những thỏa thuận kinh tế có thể nhìn thấy và đo đếm được. Các quan chức Nhà Trắng cho biết người dân Mỹ có thể kỳ vọng Tổng thống mang về "nhiều thỏa thuận có lợi", với các cuộc đàm phán tập trung vào hàng không, nông nghiệp và năng lượng. Một khuôn khổ thương mại đang được thảo luận có thể liên quan tới lượng giao dịch trị giá "hàng chục tỷ USD", bao gồm khả năng Trung Quốc cam kết mua thêm máy bay Boeing và nông sản Mỹ. Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cũng có cuộc gặp riêng với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong bên lề hội nghị để thảo luận về thương mại.

Phó Thư ký Báo chí Nhà Trắng Anna Kelly xác nhận hai nhà lãnh đạo dự kiến sẽ công bố các thỏa thuận cụ thể, đồng thời thảo luận về việc thành lập Hội đồng Thương mại Mỹ - Trung và Hội đồng Đầu tư Mỹ - Trung - những cơ chế mới nhằm thể chế hóa đối thoại kinh tế giữa hai nước.

Về vấn đề Iran, ông Trump được cho là đã thúc giục Chủ tịch Tập Cận Bình gây sức ép để Iran mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược đặc biệt quan trọng đối với vận chuyển dầu mỏ toàn cầu. Một quan chức Nhà Trắng cho biết hai bên đều nhất trí rằng eo biển này “phải được mở”, đồng thời Trung Quốc phản đối việc quân sự hóa cũng như áp phí qua lại tại eo biển Hormuz - những lập trường mà Bắc Kinh từng nhiều lần công khai trước đây. Tuy nhiên, liệu ông Tập có đồng ý mở rộng vai trò của Trung Quốc trong các nỗ lực nhằm chấm dứt cuộc xung đột hay không thì hiện vẫn chưa rõ.

Từ phía Bắc Kinh, nước này cũng có những tính toán riêng. Ưu tiên trước mắt của Trung Quốc là củng cố thỏa thuận đình chiến thương mại đạt được tại Hàn Quốc. Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng sẵn sàng sử dụng thị trường nội địa khổng lồ cùng vị thế thống trị trong chuỗi cung ứng đất hiếm để thúc đẩy các mục tiêu sâu rộng hơn. Theo các nguồn tin Trung Quốc và các nhà ngoại giao khu vực am hiểu quan điểm của Bắc Kinh, điều này có thể bao gồm việc yêu cầu Mỹ nới lỏng các hạn chế đối với xuất khẩu công nghệ cao.

Bên cạnh đó, Đài Loan cũng là vẫn đề quan trọng giữa hai quốc gia. Phát biểu tại cuộc hội đàm cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Bắc Kinh sáng 14/5, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhấn mạnh, bảo vệ hòa bình và ổn định xuyên eo biển Đài Loan là điểm chung lớn nhất giữa Trung Quốc và Mỹ. Nếu vấn đề này được xử lý đúng cách, quan hệ song phương sẽ ổn định toàn diện. Chủ tịch Tập Cận Bình cho rằng, trong trường hợp ngược lại, nếu không được giải quyết ổn thỏa, hai nước có thể sẽ xảy ra xung đột và thậm chí mâu thuẫn, gây nguy hiểm lớn cho toàn bộ mối quan hệ. Ông Tập Cận Bình cũng lưu ý rằng “Đài Loan độc lập” và hòa bình xuyên eo biển là hai điều không thể dung hòa như lửa và nước.

Tại Trung Quốc, ông Trump được nhìn nhận là đang muốn mang về những thành tựu cụ thể để chứng minh với cử tri Mỹ, chẳng hạn như các đơn hàng lớn từ Trung Quốc đối với nông sản và máy bay Boeing của Mỹ - điều mà Bắc Kinh cho rằng có thể tạo thêm đòn bẩy để thúc đẩy chương trình nghị sự của mình. Bên cạnh đó, Tổng thống Mỹ hiện đang tới thăm một Trung Quốc rất khác so với lần công du gần một thập kỷ trước. Trước áp lực căng thẳng ngày càng gia tăng với Mỹ, phần lớn bắt nguồn từ cuộc chiến thương mại và công nghệ dưới nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, Bắc Kinh đã triển khai chiến lược quy mô lớn nhằm củng cố năng lực tự chủ trong chuỗi cung ứng và công nghệ cao.

Theo quan điểm của Trung Quốc, khả năng chống chịu trước các biến động, từ cú sốc năng lượng toàn cầu hiện nay tới những hỗn loạn thương mại do các mức thuế “Ngày Giải phóng” của chính quyền ông Trump gây ra chính là minh chứng cho hiệu quả của chiến lược đó.

Bắc Kinh cũng nhận thức rõ rằng, cách tiếp cận mang tính thực dụng hơn của ông Trump đối với Trung Quốc đang đi ngược lại quan điểm của nhiều người muốn Tổng thống có lập trường cứng rắn hơn với Bắc Kinh.

“Có rất nhiều lợi ích nếu chúng ta có thể hòa hợp với nhau”, ông Trump phát biểu trong một cuộc trả lời phỏng vấn ngày 13/5. Và nếu chuyến thăm lần này giúp mang lại sự ổn định hơn trong quan hệ giữa hai siêu cường, Trung Quốc sẽ xem đó là một thành công.