Nguồn hiến tạng sau khi chết còn hạn chế

Sáng 21/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Chính phủ trình dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), với nhiều nội dung mới liên quan trực tiếp đến quyền hiến tặng, cơ hội cứu chữa người bệnh và cơ chế kiểm soát hoạt động ghép tạng.

Theo Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, sau 20 năm thực hiện Luật năm 2006, Việt Nam đã đạt được những bước tiến trong lĩnh vực ghép mô, bộ phận cơ thể người. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý, nhất là việc mở rộng nguồn hiến sau khi chết, ứng dụng công nghệ thông tin và phòng ngừa các hành vi trục lợi.

Theo tờ trình của Chính phủ, tính đến tháng 3/2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, gồm 9.969 ca ghép thận, 1.005 ca ghép gan, 177 ca ghép tim và 27 ca ghép phổi. Đáng chú ý, 10.225 ca được thực hiện từ người hiến sống, chiếm 91,4%. Số ca ghép từ người hiến chết não chỉ chiếm khoảng 8,6%.

Tỷ lệ này cho thấy nguồn tạng từ người hiến sau khi chết vẫn còn hạn chế, trong khi nhu cầu ghép tạng là một vấn đề lớn của hệ thống y tế. Vì vậy, dự thảo luật đề xuất bổ sung cơ chế lấy mô, bộ phận cơ thể từ người đã được xác định chết tuần hoàn, bên cạnh trường hợp chết não theo quy định hiện hành.

Theo cơ quan soạn thảo, tại một số quốc gia, hiến tạng sau chết tuần hoàn đã trở thành nguồn cung đáng kể. Năm 2025, tỷ lệ này chiếm khoảng 49% số người hiến sau khi chết tại Mỹ; tại Anh vượt 50% trong giai đoạn 2025-2026. Tây Ban Nha ghi nhận tỷ lệ 51,3% trong năm 2024. Việc mở rộng nguồn hiến được kỳ vọng tạo thêm cơ hội ghép tạng, song phải đi kèm quy trình xác định tình trạng chết chặt chẽ, độc lập và minh bạch.

Dự thảo quy định Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn hoạt động độc lập. Người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép không được tham gia hội đồng này. Việc kết luận phải có sự thống nhất của tất cả thành viên chuyên môn; hành vi cố ý làm sai lệch kết quả bị nghiêm cấm.

Đề xuất cho người dưới 18 tuổi đăng ký hiến tạng

Một nội dung mới đáng chú ý là dự thảo cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn. Việc đăng ký phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Trường hợp người đã chết chưa đăng ký hiến, việc lấy mô, bộ phận cơ thể hoặc lấy xác chỉ được thực hiện khi có căn cứ xác định người đó đã bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết và được thành viên gia đình hoặc người đại diện đồng ý. Người đồng ý phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính xác thực của nguyện vọng này.

Đối với người chưa thành niên hiến mô khi còn sống, dự thảo đặt ra những giới hạn cụ thể. Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi có thể hiến loại mô này cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Các trường hợp trên không áp dụng với máu và thành phần máu, đồng thời chỉ được thực hiện khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, sau khi tư vấn và có sự đồng ý của cả người đại diện lẫn người hiến.

Dự thảo cũng cho phép lấy tinh trùng, noãn, mô tinh hoàn hoặc mô buồng trứng của người dưới 18 tuổi để bảo tồn khả năng sinh sản trong những điều kiện luật định. Tuy nhiên, tại báo cáo thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đề nghị đánh giá kỹ hơn tác động tâm lý, đạo đức và xã hội của chính sách này. Cơ quan thẩm tra lưu ý nguy cơ lợi dụng quan hệ phụ thuộc trong gia đình để gây áp lực hoặc cưỡng ép, đồng thời yêu cầu tiếp tục hoàn thiện quy định nhằm bảo vệ trẻ em và bảo đảm nguyện vọng tự nguyện của người hiến.

Nâng độ tuổi hiến tạng sống, siết kiểm soát mua bán

Để phòng ngừa mua bán mô, bộ phận cơ thể người trá hình, dự thảo đề xuất nâng độ tuổi tối thiểu đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình từ đủ 18 lên đủ 25 tuổi. Bên cạnh đó, người hiến sẽ được tư vấn độc lập, đánh giá tâm lý và xã hội; thông tin nhân thân, quan hệ giữa người hiến và người nhận được xác minh thông qua cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và dữ liệu hộ tịch.

Bác sĩ quyết định người hiến đủ điều kiện không được đồng thời là bác sĩ chẩn đoán, chỉ định ghép hoặc tham gia tư vấn cho người hiến. Thành viên hội đồng tư vấn lấy, ghép cũng không được tham gia trực tiếp vào ca lấy, ghép tương ứng.

Dự thảo bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm như cố ý thay đổi thông tin người chờ ghép để được ưu tiên, thực hiện ghép khi chưa được điều phối, lợi dụng cơ chế điều phối để trục lợi hoặc ép buộc người khác hiến tạng. Việc lấy, ghép bộ phận cơ thể người được đề xuất thực hiện theo cơ chế điều phối thống nhất toàn quốc, dựa trên danh sách chờ ghép và các tiêu chí ưu tiên như tình trạng cấp cứu, trẻ em và người đã hiến bộ phận cơ thể. Cơ quan soạn thảo cũng đề xuất giám sát hoạt động điều phối để bảo đảm công bằng, khách quan.

Đăng ký hiến tạng trực tuyến, lập hệ thống dữ liệu quốc gia

Một thay đổi khác là bổ sung hình thức đăng ký, thay đổi hoặc hủy đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người trực tuyến, bên cạnh phương thức trực tiếp. Theo dự thảo, Hệ thống thông tin quản lý mô, bộ phận cơ thể người sẽ thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, kết nối với cơ sở dữ liệu dân cư và hệ thống định danh, xác thực điện tử. Hệ thống dự kiến tích hợp thông tin đăng ký hiến, danh sách chờ ghép, quản lý điều phối mô, tạng, máu và chế phẩm máu cùng một số hoạt động liên quan đến hỗ trợ sinh sản.

Mục tiêu là tăng tính minh bạch, giảm thủ tục và hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, đồng thời bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dự thảo đặt yêu cầu hoàn thành hệ thống trước ngày 31/12/2028. Về quyền lợi, người hiến được đề xuất nhận chứng nhận hiến, được hỗ trợ một số chi phí liên quan và chăm sóc sức khỏe theo quy định. Người đã hiến mô cũng có thể được ưu tiên ghép mô; người hiến sau chết não hoặc chết tuần hoàn được thực hiện chế độ tổ chức tang lễ, mai táng di hài.

Theo tính toán của Chính phủ, khi số ca hiến sau chết não, chết tuần hoàn tăng từ 66 ca năm 2025 lên khoảng 500 ca mỗi năm vào năm 2030, tổng kinh phí ngân sách dự kiến tăng từ mức 111.837-142.439 tỷ đồng? [Cần đối chiếu đơn vị trong tài liệu gốc trước khi đăng: số liệu được nêu là 111,837-142,439 tỷ đồng/năm, tương đương khoảng 111,8-142,4 tỷ đồng/năm] lên khoảng 247,142-302,642 tỷ đồng mỗi năm. Chi phí thiết lập ban đầu hệ thống thông tin ước khoảng 35 tỷ đồng.

Tại báo cáo thẩm tra, Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản tán thành việc mở rộng phạm vi điều chỉnh và bổ sung cơ chế điều phối, song đề nghị tiếp tục đánh giá tác động, rà soát tiêu chí ưu tiên ghép, kiểm soát hoạt động thương mại liên quan đến huyết tương, tế bào và bảo đảm không phát sinh khoảng trống pháp lý.

Chính phủ dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua dự án luật tại Kỳ họp thứ hai, tháng 10/2026. Nếu được thông qua theo kế hoạch, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028.