Năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo xây dựng Đài ghi công liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc, bia 7 anh hùng hy sinh trong kháng chiến chống Pháp trên chiến trường miền Nam. Vị trí được chọn đặt công trình là một ngọn đồi bên bờ bắc sông Bến Hải, cách cầu Hiền Lương khoảng 6km, nay thuộc xã Vĩnh Linh.

Công trình mang ý nghĩa là biểu tượng Nam-Bắc một nhà, động viên cả nước phát huy tinh thần quả cảm trong cuộc chiến chống thực dân Pháp để tiếp tục đánh thắng giặc Mỹ. Vị trí đài ghi công và các tấm bia đá nằm giữa nghĩa trang, cách phía sau tượng đài chính khoảng 100m. Bên trái và bên phải đài ghi công có 8 tấm bia, trong đó, 1 tấm ghi tên công trình, thời gian xây dựng; 7 tấm bia còn lại ghi câu chuyện về cuộc đời và chiến công của 7 người anh hùng đã hy sinh vì Tổ quốc.

Mỗi tấm bia đá chằng chịt vết bom đạn để lại là minh chứng sống động cho sự tàn khốc của chiến tranh và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam, cần được khẩn trương bảo tồn đúng tầm vóc, ý nghĩa.

Danh sách các Anh hùng liệt sĩ được ghi công tại cụm bia gồm: Trần Đức, Lê Công Khai ở Thanh Hóa; Nguyễn Đô Lương ở Hà Tĩnh; Trương Văn Ly ở Quảng Bình cũ, nay là Quảng Trị; Ngô Mây ở Bình Định cũ, nay là Gia Lai; Ngô Chí Quốc ở Thành phố Hồ Chí Minh; Wừu ở Gia Lai. Trong đó, liệt sĩ Ngô Mây trở thành Anh hùng Lực lượng vũ trang từ dịp Quốc khánh 2/9/1955. Các liệt sĩ còn lại được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dịp kỷ niệm hai năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, ngày 7/5/1956.

Ông Trần Văn Khuyến, 80 tuổi, ở phường Ngọc Hà, thành phố Hà Nội, lần đọc từng thông tin ghi trên các tấm bia. Thế nhưng, trải qua gần 7 thập kỷ chịu tác động của bom đạn chiến tranh và thời gian khiến những tấm bia bị hư hỏng, xuống cấp, rất khó đọc được nội dung khắc trên đó.

Ông Trần Văn Khuyến ngậm ngùi: “Chúng tôi vào đây nhiều lần thấy 8 bia thông tin anh hùng liệt sĩ quân đội bao năm vẫn thế này chưa được tu sửa để khang trang hơn, cảm thấy rất buồn. Theo tôi cần phải tu sửa lại ngay, tất cả bia này nên để nguyên trạng vì đấy là lịch sử, nhưng làm sao đó làm thêm các bia đằng trước ghi thông tin”.

Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh là nơi yên nghỉ vĩnh hằng của 6.000 anh hùng liệt sĩ, trong đó gần 2.000 mộ liệt sĩ vẫn chưa xác định được thông tin.

Chiều tháng 7, ông Lương Văn Điền, ở huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, nay là xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội lần theo từng ngôi mộ ở Nghĩa trang Liệt sĩ Vĩnh Linh để tìm mộ anh trai. Liệt sĩ Lương Văn Hải, anh cả trong gia đình ông Lương Văn Điền, hy sinh năm 1968 tại khu vực Nông trường Quyết Thắng (huyện Vĩnh Linh cũ).

Qua hàng chục năm chịu tác động khắc nghiệt của nắng mưa và thời gian, chữ viết, thông tin tên tuổi, quê quán hay đơn vị trên nhiều tấm bia bị mờ, lớp sơn bong tróc. Bước đi giữa hàng ngàn ngôi mộ ở nghĩa trang, việc đối chiếu từng dòng chữ mờ rát mắt mà vẫn không thể đọc trọn vẹn thông tin khiến ông không khỏi xót xa, đau đáu. Ông Lương Văn Điền mong muốn nhà nước và các cơ quan chức năng quan tâm, sớm có kế hoạch tu sửa, chỉnh trang lại hệ thống bia mộ, làm ấm lòng các thân nhân, người dân từ khắp nơi mỗi khi đến thăm viếng, tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Theo ông Lương Văn Điền, với bia ghi danh anh hùng, bên cạnh việc giữ lại những tấm bia cũ như một di chứng lịch sử của chiến tranh thì việc lập thêm tấm bia mới ghi danh đầy đủ, rõ ràng thông tin liệt sĩ là vô cùng cần thiết. “Những tấm bia này thuộc về di tích lịch sử rồi, những phần bia mộ ngày xưa bị đạn bom tàn phá thì cứ giữ nguyên như thế cũng được, để có bằng chứng sống của của chiến tranh.Chứ còn bây giờ mình hàn gắn lại thì cũng không có giá trị lịch sử nữa.Nếu thế thì có thể mình dựng thêm một cái bia mới, bia cũ để nguyên, còn bia mới thì mình đầy đủ thông tin thì cũng thế thì càng tốt”.

Ông Nguyễn Thiên Tùng, Chủ tịch UBND xã Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị cho biết, bia 7 anh hùng đã hy sinh trong kháng chiến trên chiến trường miền Nam tại Đài ghi công liệt sĩ đã hy sinh vì Tổ quốc mang ý nghĩa lịch sử rất quan trọng. Bởi vậy, việc bảo tồn 7 tấm bia không đơn thuần là sửa chữa một công trình đã xuống cấp. Đó là câu chuyện làm thế nào để vừa giữ nguyên những chứng tích lịch sử, vừa bảo đảm cho thế hệ hôm nay và mai sau có thể tiếp cận đầy đủ những giá trị mà công trình đang lưu giữ.

Quan điểm của địa phương là giữ nguyên các tấm bia gốc, bởi chính những dấu tích trên đó cũng là một phần giá trị lịch sử của công trình. Phương án đang được tính toán là xây dựng thêm hệ thống bia phụ ở hai bên cánh gà của công trình. Các bia phụ sẽ được đánh số theo thứ tự tương ứng với từng tấm bia chính, trên đó khắc đầy đủ nội dung được ghi trên bia gốc.

Theo ông Nguyễn Thiên Tùng, hiện nay địa phương đã được cấp kinh phí 1,5 tỷ đồng để triển khai khắc lại bia mộ cho các anh hùng liệt sĩ. Xã đang gấp rút hoàn thiện thủ tục để thực hiện ngay trong năm. Ngoài ra, xã bố trí thêm kinh phí để làm các tuyến đường nội bộ trong nghĩa trang phục vụ người dân, thân nhân đến thăm viếng.

“7 tấm bia ghi danh có ý nghĩa lịch sử rất lớn, được Bác Hồ cho xây dựng nên về mặt kiến trúc, di tích lịch sử có tầm ảnh hưởng rất lớn, cho nên 7 tấm bia này cần phải giữ nguyên hiện trạng. Về đầu tư công trung hạn đã được thông qua nguồn lực, năm nay xã chưa thực hiện được mà dự kiến đến năm sau. Trên cơ sở ý tưởng xây dựng các tấm bia bên cạnh ghi lại những thông tin, đẹp về kiến trúc và có ý nghĩa lịch sử, tâm linh”,ông Nguyễn Thiên Tùng thông tin.