Tháng 6 vừa qua, Chính phủ đã phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ (CNHT) giai đoạn 2026-2035, nhấn mạnh yêu cầu phát triển CNHT gắn với đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và phát triển bền vững. DN CNHT được xác định giữ vai trò trung tâm trong sản xuất, đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường; Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thông qua hoàn thiện thể chế, hỗ trợ nguồn lực, khoa học công nghệ và phát triển thị trường.

Quy mô nhỏ dẫn đến hạn chế năng lực

Trong hơn 10 năm phát triển, CNHT dần đã có những bước tiến đáng kể, có sản phẩm tham gia vào chuỗi cung ứng sản xuất trong nước và FDI. Tuy nhiên, do hầu hết DN CNHT nằm ở khu vực tư nhân, nên nhìn chung vẫn bị giới hạn về nhiều mặt. Nhiều DN có quy mô nhỏ, nhà máy, máy móc lạc hậu, trong khi nguồn vốn đầu tư công nghệ khó tiếp cận khiến nhiều DN CNHT lúng túng, mất năng lực.

Ông Hồ Ngọc Toàn, Phó Tổng giám đốc Công ty CP Thiết bị và giải pháp cơ khí Automech nêu thực tế, với mức đầu tư 1 nhà máy mới có diện tích khoảng 2ha, riêng chi phí mặt bằng đất đai tại khu công nghiệp DN đã tốn khoảng 100 tỷ đồng, cộng với việc xây dựng hạ tầng nhà xưởng, văn phòng cũng tốn thêm 100 tỷ đồng nữa là quá sức với nhiều DN tư nhân.

“Có DN đầu tư xong hạ tầng, nhà xưởng là hết vốn mua máy móc và thuê nhân công, khi đó DN lại phải huy động vốn ngân hàng. Đến khi có vốn mua máy móc và công nghệ để sản xuất, DN lại phải xin chứng chỉ, chứng nhận tiêu chuẩn sản phẩm (quá trình này thường mất vài năm), khi có sản phẩm ra thị trường đã trở thành lạc hậu, không còn phù hợp với yêu cầu của đối tác. Cùng với áp lực đến lúc phải trả lãi vay vốn, khiến nhiều DN CNHT sống dở chết dở”, ông Toàn chia sẻ.

Một điểm yếu khác của các DN CNHT đó chính là sử máy móc công nghệ cũ. Với những DN vẫn sử dụng công nghệ cũ, chắc chắn sản phẩm sản xuất ra chỉ phục vụ ở thị trường trong nước, không thể xuất khẩu được. Từ thực tế tại Automech, ông Toàn cho biết, trong 5 năm trở lại đây, quá trình chuyển dịch sang công nghệ mới cực kỳ nhanh và quyết liệt, khiến nhiều nhà máy phải đầu tư mới toàn bộ các dây chuyền của Nhật Bản, Trung Quốc hoặc là Hàn Quốc.

“Dù đòi hỏi thay đổi dây chuyền công nghệ cũng chưa phải là quá lớn và bao phủ hết tất cả khối CNHT, nhưng yêu cầu này vẫn đang chiếm đâu đấy khoảng 20% DN CNHT đã đến lúc phải chuyển đổi công nghệ ,và đương nhiêu chỉ những DN đủ năng lực về tài chính mới có khả năng đáp ứng yêu cầu này”, ông Toàn chia sẻ.

Năm 2025, Chính phủ sửa đổi và bổ sung tại Nghị định 205 với mục tiêu đưa CNHT Việt Nam lên một tầm cao mới - hiện đại, tích hợp, sáng tạo và có khả năng hội nhập sâu rộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Không chỉ mở rộng khái niệm CNHT và danh mục sản phẩm CNHT được ưu tiên phát triển, Nghị định 205 còn tập trung tăng cường các chính sách hỗ trợ thực chất và chiều sâu theo hướng mở rộng và nâng cao mức hỗ trợ.

Ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) đánh giá, Nghị định 205 đã có những chính sách cập nhật cụ thể hơn. Chỉ những sản phẩm đã thực sự mang lại giá trị gia tăng, có hàm lượng công nghệ cao mới được hưởng chính sách hỗ trợ. Nghị định 205 còn hỗ trợ những chi phí cơ bản, giúp DN CNHT nghiên cứu phát triển, thiết kế hoặc thử nghiệm sản phẩm mới…

“Các DN CNHT trong nước luôn cần có thị trường để tạo cơ hội phát triển. Bộ Công Thương cũng đã kết nối và có những yêu cầu nhất định đối với các DN FDI, khiến họ phải có sự đồng hành cùng với DN trong nước, tăng cường sử dụng sản phẩm nội địa hóa, qua đó giảm tỷ lệ phụ thuộc vào nhập khẩu. Với những cơ chế này, trong tương lai các DN CHNT sẽ có nhiều điều kiện và cơ hội để phát triển hơn”, ông Quân khẳng định.

Hướng đến phát triển nhà cung ứng đạt chuẩn

Cho rằng nếu không lựa chọn ngành, sản phẩm, DN và cụm liên kết có khả năng lan tỏa cao, chính sách dễ tạo ra nhiều hoạt động nhưng tác động chiến lược thấp, bà Trần Thị Vân Anh, Phó trưởng phòng Phòng Thể chếkinh tế(Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới) lưu ý, cần chuyển từ chính sách hỗ trợ đầu vào sang chính sách phát triển nhà cung ứng đạt chuẩn. Điểm cần điều chỉnh căn bản của CNHT trong giai đoạn tới, đó là xây dựng chương trình nâng cấp nhà cung ứng nội địa theo từng ngành ưu tiên.

“Chương trình phải bắt đầu bằng đánh giá năng lực DN, phân loại theo mức sẵn sàng tham gia chuỗi, sau đó hỗ trợ theo gói tư vấn cải tiến sản xuất, tiêu chuẩn hóa, chứng nhận, quản trị dữ liệu, đào tạo nhân lực, đổi mới thiết bị và kết nối với khách hàng đầu chuỗi. Kết quả hỗ trợ phải được đo bằng hợp đồng cung ứng, chứng nhận đạt được và mức tăng năng suất”, bà Vân Anh chỉ ra.

Nhiều chuyên gia cũng nhìn nhận, điểm nghẽn của CNHT hiện nay không còn là thiếu chính sách, cơ bản là chính sách chưa đủ chọn lọc, chưa đủ dựa trên dữ liệu và chưa đủ gắn với kết quả vi mô. Vì vậy, hoàn thiện chính sách CNHT trong giai đoạn tới cần được đặt trong tầm nhìn nâng cấp năng lực sản xuất quốc gia. Đây cũng là điều kiện cần để mục tiêu tăng trưởng hai con số trở thành một quỹ đạo phát triển có chất lượng.