Là trung tâm nông nghiệp lớn nhất cả nước, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) từ lâu được xem là vựa lúa, thủy sản và trái cây đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực. Tuy nhiên, khu vực này cũng đang chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, hạn hán, mặn xâm nhập, sụt lún đất, sạt lở bờ sông, bờ biển ngày càng phức tạp. Những yếu tố bất lợi đang đè nặng lên sản xuất nông nghiệp của vùng đất Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu của các cam kết giảm phát thải toàn cầu mà còn là con đường để nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ tài nguyên và gia tăng thu nhập cho người dân. Từ những cánh đồng lúa phát thải thấp, mô hình nông nghiệp tuần hoàn đến các chuỗi liên kết ứng dụng công nghệ cao, ĐBSCL đang từng bước định hình diện mạo của một nền nông nghiệp hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Loạt bài“Chuyển đổi xanh, nâng tầm nông sản”của nhóm phóng viên VOV khu vực ĐBSCL ghi nhận những nỗ lực từ chính sách đến thực tiễn, từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng, nhằm làm rõ hành trình xây dựng nền nông nghiệp xanh, phát thải thấp tại vùng đất ĐBSCL.

Thực trạng phát thải khí nhà kính trong canh tác nông nghiệp tại ĐBSCL

Theo báo cáo cập nhật hai năm một lần của Việt Nam về kiểm kê khí nhà kính, lĩnh vực nông nghiệp hiện phát thải gần 90 triệu tấn CO2tương đương mỗi năm, trong khi khả năng hấp thụ chỉ khoảng 40 triệu tấn. Trong tổng lượng phát thải thì canh tác lúa đang chiếm khoảng 45 triệu tấn CO2, chăn nuôi chiếm khoảng 20 triệu tấn. Đây là nghịch lý của ngành nông nghiệp hiện nay.

Ông Lý Việt Hùng, Trung tâm Thích ứng biến đổi khí hậu và Trung hòa carbon, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ NN&MT cho biết, những cánh đồng lúa xanh mướt góp phần bảo đảm an ninh lương thực quốc gia nhưng đồng thời cũng là nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể.

Theo ông Lý Việt Hùng, biến đổi khí hậu đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thay đổi phương thức sản xuất theo hướng phát thải thấp hơn, sử dụng hiệu quả tài nguyên hơn và thích ứng tốt hơn với điều kiện tự nhiên đang thay đổi.

"Hệ sinh thái chuyển đổi xanh ở đây là gì, sẽ là tài chính, ưu đãi, bảo hiểm rủi ro, các chứng chỉ Carbon, chứng nhận thị trường, đây là động lực về lợi nhuận cũng như nguồn nhân lực, chuỗi cung ứng, chúng ta sẽ tạo ra một vòng tuần hoàn khép kín từ ruộng đồng đến thị trường" - ông Hùng cho biết.

Những năm gần đây, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tăng trưởng xanh và giảm phát thải khí nhà kính. Nổi bật là cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 tại Hội nghị COP26; Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh; các quy định về kiểm kê khí nhà kính; lộ trình hình thành thị trường carbon và Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL.

Là trung tâm vùng ĐBSCL, thành phố Cần Thơ đã ban hành nhiều định hướng nhằm thúc đẩy phát triển nông nghiệp chất lượng cao theo hướng xanh và tuần hoàn. Trong đó, thành phố đã có Nghị quyết về phát triển nông nghiệp đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, trong đó xác định rõ mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính.

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố cho biết, để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành nông nghiệp thành phố tập trung phát triển vùng nguyên liệu tập trung, triển khai các quy trình canh tác giảm phát thải, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định giảm phát thải khí nhà kính (MRV), đồng thời đầu tư hạ tầng thủy lợi phục vụ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao.

Theo bà Nguyễn Thị Giang, việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả sản xuất, kiểm soát phát thải và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

"Sử dụng hiệu quả tài nguyên đất, nước, khai thác tốt lĩnh vực phát triển kinh tế tuần hoàn để giảm phát thải, đồng bộ công cụ đo đạc, báo cáo thẩm định cũng như giảm phát thải khí nhà kính, đầu tư hậ tầng, chúng ta tập trung hướng tới hạ tầng xanh, chúng ta thực hiện đánh giá, tính toán và giảm phát thải. Đây là nền tảng chúng tôi cho rằng nếu thực hiện tốt thì chúng ta giảm được phát thải" - bà Giang nhấn mạnh.

Giải pháp công nghệ thúc đẩy chuyển đổi nông nghiệp xanh vùng ĐBSCL

Theo các chuyên gia, chuyển đổi xanh trong nông nghiệp muốn thành công phải dựa trên nền tảng khoa học công nghệ. Một trong những trụ cột quan trọng là công nghệ số và quan trắc thông minh. Các hệ thống cảm biến theo dõi độ mặn, nhiệt độ, độ ẩm đất; công nghệ viễn thám; thiết bị bay không người lái; trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT) đang giúp người sản xuất quản lý đồng ruộng chính xác hơn, giảm sử dụng nước, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Cùng với đó, các mô hình nông nghiệp tuần hoàn đang được nhiều địa phương áp dụng thông qua tận dụng rơm rạ làm phân hữu cơ, than sinh học hoặc nguyên liệu sản xuất nấm, nhiên liệu sinh học thay vì đốt bỏ như trước đây.

Tại tỉnh Cà Mau, mô hình lúa - tôm hữu cơ tiếp tục chứng minh hiệu quả khi vừa giảm sử dụng hóa chất, vừa nâng cao giá trị sản phẩm và bảo vệ môi trường. Ngoài ra, một số địa phương như Vĩnh Long, Cần Thơ đã bước đầu triển khai các dự án tín chỉ carbon trong sản xuất lúa với sự hỗ trợ của Ngân hàng Thế giới.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Châu Minh Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ cho biết, trong sản xuất lúa hiện nay có ba nguồn phát thải chính gồm đốt rơm rạ sau thu hoạch, phát thải khi metan từ ruộng ngập nước liên tục và sử dụng dư thừa phân đạm.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Châu Minh Khôi, từ nhiều năm nghiên cứu, nhóm chuyên gia của trường đã triển khai các mô hình luân canh lúa với cây trồng cạn tại những khu vực thường xuyên chịu tác động của hạn hán và xâm nhập mặn. Kết quả cho thấy, việc đưa cây màu vào hệ thống canh tác giúp cắt đứt chu kỳ ngập nước liên tục, giảm sử dụng phân đạm và tận dụng hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp.

Theo kết quả thực nghiệm, phát thải khí nhà kính giảm từ 40-71% khi áp dụng luân canh cây trồng cạn kết hợp quản lý hiệu quả phụ phẩm nông nghiệp. Việc sử dụng phân hữu cơ và than sinh học từ rơm rạ giúp giảm phát thải từ 50-90%, đồng thời cải thiện độ phì nhiêu của đất. Nhóm nghiên cứu cũng phát triển thiết bị cảm biến độ ẩm đất hỗ trợ xác định thời điểm tưới phù hợp, qua đó giảm khoảng 50% lượng nước tưới cho cây bắp, 58% đối với dưa hấu và 43% đối với dưa leo, trong khi năng suất vẫn được duy trì ổn định.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Châu Minh Khôi nêu rõ, chuyển đổi xanh không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mở ra cơ hội tham gia thị trường tín chỉ carbon trong tương lai.

"Khi chúng ta chuyển đổi sản xuất nông nghiệp truyền thống sang một giải pháp xanh hơn, thì chúng ta thấy là mình tạo một cơ hội, đa dạng thu nhập cho nông dân. Và chúng ta tạo một cơ hội chúng ta thay đôit môi trường đất, làm cho đất tốt hơn, và mình sử dụng những nguồn tài nguyên nó hiệu quả hơn, đặc biệt là nước và phân bón" - Phó Giáo sư, Tiến sĩ Châu Minh Khôi nhấn mạnh.

Mặc dù đã đạt được những kết quả tích cực, quá trình chuyển đổi xanh của ĐBSCL vẫn đối mặt nhiều thách thức như nguồn vốn đầu tư lớn, trình độ tiếp cận công nghệ chưa đồng đều, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao và thị trường tiêu thụ sản phẩm xanh chưa thực sự ổn định.

Tiến sĩ Lê Văn Lâm,Phó Giám đốc Đại học Cần Thơcho rằng, một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là nguồn nhân lực phục vụ nông nghiệp công nghệ cao. Vùng ĐBSCL cần những đội ngũ vừa am hiểu điều kiện thực tiễn địa phương, vừa có khả năng tiếp nhận và chuyển giao công nghệ cho người dân. Cùng với đó, tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái chuyển đổi xanh gồm tín dụng xanh, thị trường carbon, đào tạo nguồn nhân lực, cơ chế đặt hàng nghiên cứu, chứng nhận sản phẩm và các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư đổi mới sáng tạo.

Theo Tiến sĩ Lê Văn Lâm: "ĐBSCL có cần nguồn nhân lực trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản hay không, chúng ta có thể khẳng định ngay là có. Tại sao có, chúng ta phải xác định tiềm năng, năng lực của chúng ta mốn cạnh tranh với các nước khác chúng ta phải dựa vào thế mạnh chúng ta. Thế mạnh của ĐBSCL chúng ta không có gì khác ngoài các sản phẩm nông nghiệp, thủy sản, có thế ta mới cạnh tranh. Như vậy chúng ta cần nguồn nhân lực thực sự cho các lĩnh vực này".

Chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với ĐBSCL. Với sự hỗ trợ của khoa học công nghệ, vùng ĐBSCL đang từng bước chuyển mình từ trung tâm sản xuất nông nghiệp truyền thống sang mô hình nông nghiệp hiện đại, phát thải thấp và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Nhưng công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được chuyển giao đến người dân và vận hành hiệu quả trong thực tiễn sản xuất. Điều đó đòi hỏi sự chung tay của các cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Trong phần tiếp theo của loạt bài“Chuyển đổi xanh, nâng tầm nông sản”, chúng tôi sẽ phản ánh những mô hình liên kết đang đưa công nghệ từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng, hình thành các chuỗi giá trị xanh tại ĐBSCL.