Năm 2026, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu từ 3,7 - 4%, hướng tới kim ngạch 74 tỷ USD. Đây là mục tiêu đầy thách thức trong bối cảnh bảo hộ thương mại gia tăng trên toàn cầu, khi nhiều thị trường nhập khẩu liên tục siết chặt các biện pháp phòng vệ thương mại và hàng rào kỹ thuật đối với hàng hóa nước ngoài.

Thích ứng để tồn tại

Trong bức tranh xuất khẩu chung, ngành gỗ và lâm sản được kỳ vọng đóng góp từ 18,5 - 19 tỷ USD, tương đương khoảng 1/4 tổng kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Để duy trì đà tăng trưởng, các doanh nghiệp gỗ đã chủ động thích ứng từ rất sớm. Việc đối mặt với các cuộc điều tra phòng vệ thương mại từ Hoa Kỳ và nhiều thị trường lớn đã không còn là câu chuyện mới. Thay vì bị động ứng phó, doanh nghiệp đã tăng cường kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, cập nhật quy định thị trường và điều chỉnh chiến lược kinh doanh theo hướng linh hoạt hơn.

"Những năm gần đây, các doanh nghiệp đều có chủ động các hồ sơ, tài liệu để truy xuất nguồn gốc về nguyên liệu hay phụ liệu. Có những thay đổi trong vấn đề kinh doanh. Trước đây, chúng tôi chủ yếu làm theo đơn đặt hàng của nước ngoài (là làm OEM) nhưng mà gần đây chúng tôi làm ODM, tức làchúng tôi có thiết kế riêng và chúng tôi bán chocác nhà bán lẻ và đồng thời bán trực tiếp cho người tiêu dùng thông qua thương mại điện tử. Phải thích ứng với từng thời kỳ mới giữ công ty được",ông Nguyễn Liêm, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Lâm Việt cho hay.

Không chỉ ngành gỗ, thủy sản- lĩnh vực dự kiến đóng góp khoảng 16% kim ngạch xuất khẩu nông nghiệp – cũng đang chịu sức ép ngày càng lớn từ các hàng rào bảo hộ thương mại. Tuy nhiên, chính những áp lực này đã thúc đẩy ngành chủ động triển khai các giải pháp ứng phó từ sớm.

Đơn cử, trước nguy cơ nhiều mặt hàng thủy sản Việt Nam có thể bị hạn chế hoặc cấm nhập khẩu vào Hoa Kỳ do các quy định mới về truy xuất nguồn gốc hải sản khai thác, với thiệt hại ước tính lên tới hơn 500 triệu USD mỗi năm, một tổ công tác chuyên trách đã được thành lập từ tháng 9 năm ngoái nhằm tháo gỡ vướng mắc, thúc đẩy thương mại công bằng và hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ, dữ liệu theo yêu cầu của thị trường.

Bà Trần Thụy Quế Phương, PhóTổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho hay: "Tổ chuyên trách với sự tham gia của các bên như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Ngoại giao và VASEP để tìm kiếm, thu thập các hồ sơ. Phía VASEPvà các doanh nghiệp sẽ hỗ trợ trong việc tìm kiếm luật sư để hỗ trợ các doanh nghiệp trong việc chuẩn bị hồ sơ thật kỹ lưỡng. Một trong những chiến lược của các doanh nghiệp là ngoài việc đẩy mạnh các sản phẩm đông lạnh thì còn tăng cường các sản phẩm chế biến sâu, có giá trị gia tăng cao".

Mục tiêu đứng vững trước các rào cản thương mại

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng đa dạng và phức tạp, việc xây dựng một cơ chế ứng phó đồng bộ giữa Nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Về phía Nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm để chuyển từ trạng thái phản ứng sang chủ động phòng ngừa. Đồng thời, tăng cường các hoạt động đối thoại song phương, thúc đẩy minh bạch hóa quy trình điều tra và hạn chế việc lạm dụng các công cụ phòng vệ thương mại.

Đối với các hiệp hội ngành hàng, vai trò kết nối thông tin, hỗ trợ pháp lý và đồng hành cùng doanh nghiệp cần được phát huy mạnh mẽ hơn, giúp doanh nghiệp không phải đơn độc khi đối mặt với các vụ kiện thương mại quốc tế.

Còn với doanh nghiệp, yếu tố cốt lõi vẫn là xây dựng "hệ miễn dịch" từ bên trong thông qua việc minh bạch hóa chuỗi cung ứng, đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và nâng cao chất lượng sản phẩm.

"Chúng ta phải tìm hiểu các quy định, các tiêu chuẩn xuất khẩu của các quốc gia và chúng ta phải làm đúng tiêu chuẩn, các hàng rào kỹ thuật mà các quốc gia người ta yêu cầu. Trong nước phải làm sao nâng cao hệ thống kiểm soát tiêu chuẩn chất lượng, giữ vững chất lượng nông sản của chúng ta thì chúng ta mới giữ được thị trường. Ví dụ như bài học sầu riêng ở thị trường Trung Quốc thì lỗi là do chúng ta không kiểm soát được chất lượng. Hay bài học thanhlong ở các thị trường Châu Âu cũng do lỗi chúng ta không kiểm soát được chất lượng",Tiến sĩ Trần Minh Hải,Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công & Phát triển nông thôn- Học viện Nông nghiệp Việt Nam - Phó Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam chỉ rõ.

"Có rất nhiều các biện pháp mà các nước áp dụng với những quy định tương đối mới so với trước kia như biện pháp trợ cấp xuyên biên giới hay quy định về thị trường đặc biệt. Quy định mà họ áp dụng ngày càng phức tạp. Điều này đòi hỏi chúng ta phải chủ động nắm bắt đối với các thị trường. Chúng ta cần chuẩn bị kỹ ở nội bộ, cần có sự phối kết hợp với các doanh nghiệp cùng ngành hàng; tận dụng những nguồn tư vấn sẵn có. Các cơ quan Chính phủ luôn đồng hành cùng doanh nghiệp để vượt qua thách thức này", ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương nhấn mạnh.

Bộ Công Thương nhận định, cùng với quy mô xuất khẩu tăng mạnh, các biện pháp phòng vệ thương mại áp dụng với Việt Nam cũng sẽ tiếp tục gia tăng. Để giảm rủi ro, ngoài việc nắm bắt sớm các quy định mới của nước nhập khẩu, doanh nghiệp cũng cần đa dạng thị trường - tránh phụ thuộc xuất khẩu vào một quốc gia có tần suất điều tra cao. Song song đó, việc nâng cao năng lực cạnh tranh, minh bạch thông tin và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ là nền tảng quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam đứng vững trước các rào cản thương mại ngày càng khắt khe.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng đã áp dụng gần biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu nhằm bảo vệ sản xuất trong nước. Đây không chỉ là công cụ bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng mà còn là một phần tất yếu trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng.