Cần cụ thể hóa cơ chế phối hợp, xác định rõ đầu mối

Chiều 11/4, Quốc hội làm việc tại hội trường. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên thảo luận về dự thảo Nghị quyết cơ chế phối hợp chính sách đặc thù trong phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Dương Khắc Mai (đoàn Lâm Đồng) nhấn mạnh bối cảnh quốc tế biến động, tranh chấp đầu tư gia tăng đặt ra thách thức lớn đối với Việt Nam. Tuy nhiên, dự thảo nghị quyết hiện mới dừng ở nguyên tắc chung, thiếu tính cụ thể để triển khai.

Đại biểu cho rằng cần xác định rõ cơ quan đầu mối chủ trì tham mưu và điều phối chính sách, có thể giao Bộ Tư pháp hoặc một cơ quan phù hợp đảm nhiệm nhằm bảo đảm tính thống nhất.

Bên cạnh đó, quy trình phối hợp liên ngành cần được quy định chi tiết, đặc biệt trong các khâu đàm phán, ký kết cam kết quốc tế và xử lý tình huống phát sinh. Đồng thời, cần bổ sung thời hạn xử lý phản ánh, kiến nghị của nhà đầu tư, bảo đảm cơ chế phản hồi minh bạch và có tính ràng buộc. “Nếu không cụ thể hóa, cơ chế phòng ngừa sẽ khó phát huy hiệu quả”, đại biểu Mai nhấn mạnh.

Đối với quy định về cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng cần bổ sung hệ thống tiêu chí linh hoạt, phù hợp thực tiễn.

Theo đó, việc xác định không nên chỉ dựa vào “biện pháp bị kiện” mà cần theo thứ tự ưu tiên: cơ quan ban hành hoặc đề xuất biện pháp; cơ quan quản lý chuyên ngành; cơ quan quản lý đầu tư nước ngoài; và cuối cùng báo cáo Thủ tướng nếu không xác định được. Cách tiếp cận này được đánh giá giúp tăng tính chủ động, tránh lúng túng trong các vụ việc phức tạp có nhiều cơ quan liên quan.

Liên quan đến trách nhiệm phối hợp, nhiều ý kiến cho rằng quy định hiện còn chung chung, thiếu chế tài. Đại biểu đề nghị bổ sung rõ thời hạn cung cấp thông tin, trách nhiệm pháp lý khi không thực hiện nghĩa vụ, cơ chế giám sát và chế tài đủ mạnh. Nếu không, phối hợp liên ngành dễ mang tính hình thức, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ xử lý tranh chấp.

Chuyển sang tư duy chủ động ứng phó tranh chấp

Cũng tại phiên thảo luận, đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) nhấn mạnh cần thay đổi cách tiếp cận, từ “phòng ngừa, phòng thủ” sang “chủ động ứng phó và bảo vệ lợi ích quốc gia”.

Theo đại biểu, dự thảo hiện chủ yếu thiết kế trong bối cảnh Việt Nam là bên bị kiện, trong khi thực tế hội nhập đòi hỏi phải sẵn sàng xử lý đa dạng tình huống, kể cả chủ động khởi kiện hoặc phản tố.

“Mở rộng phạm vi áp dụng nghị quyết, bao gồm cả trường hợp cơ quan nhà nước Việt Nam khởi kiện nhà đầu tư nước ngoài, hoặc hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam bị ảnh hưởng trong các tranh chấp quốc tế”, đại biểu An đề xuất.

Làm rõ trách nhiệm, tránh chồng chéo, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị làm rõ trách hiệm của “cơ quan đại diện pháp lý” trong quy trình tiếp nhận, xử lý kiến nghị của nhà đầu tư. Đồng thời, cần tăng cường vai trò của cơ quan quản lý đầu tư nước ngoài ngay từ giai đoạn sớm nhằm phòng ngừa tranh chấp hiệu quả, thay vì chỉ tham gia khi đã phát sinh rủi ro.

Đề xuất giao Bộ Tư pháp làm đầu mối

Góp ý vào dự thảo Nghị quyết, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (đoàn Quảng Ninh) và nhiều ý kiến khác đề xuất giao Bộ Tư pháp làm cơ quan chủ trì giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Theo lập luận, đây là cơ quan có chuyên môn pháp lý sâu, kinh nghiệm thực tiễn và phù hợp để xử lý các vụ việc phức tạp, thay vì giao cho các bộ, ngành hoặc địa phương – vốn thiếu kinh nghiệm tranh tụng quốc tế.

Một đề xuất đáng chú ý nữa là thành lập cơ quan chuyên trách về tranh chấp đầu tư quốc tế thuộc Bộ Tư pháp, có đủ thẩm quyền điều phối liên ngành. Cơ quan này sẽ giúp nâng cao tính chuyên nghiệp, đồng thời giảm phụ thuộc vào luật sư nước ngoài – vốn gây tốn kém chi phí lớn hiện nay.

Chuyển biến căn bản trong tư duy chính sách

Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết dự thảo nghị quyết hướng tới bước chuyển căn bản từ “phòng thủ” sang “chủ động ứng phó”.

Dự thảo bổ sung nhiều cơ chế mới như cảnh báo sớm rủi ro, hoàn thiện pháp luật, xử lý sớm kiến nghị của nhà đầu tư và tăng cường nguồn lực phòng ngừa. Đáng chú ý, dự kiến thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế nhằm hỗ trợ pháp lý, từng bước giảm phụ thuộc vào luật sư nước ngoài.

“Việt Nam đã phát sinh 32 vụ tranh chấp đầu tư quốc tế từ năm 2003, trong đó 13 vụ đã giải quyết và cơ bản đạt kết quả tích cực”, Theo Bộ trưởng.

Một nội dung quan trọng khác là chính sách đối với đội ngũ tham gia xử lý tranh chấp. Dự thảo đề xuất mức phụ cấp tối đa lên tới 300% lương hiện hưởng nhằm thu hút, giữ chân nhân lực chất lượng cao – những người phải đáp ứng yêu cầu cao về chuyên môn, ngoại ngữ và kỹ năng tranh tụng quốc tế.

“Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu tối đa ý kiến đại biểu, hoàn thiện dự thảo theo hướng: Tăng tính chủ động phòng ngừa và ứng phó; Làm rõ trách nhiệm, tránh chồng chéo; Nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành; Bảo đảm nguồn lực và chính sách phù hợp; Tiệm cận thông lệ quốc tế”, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, các ý kiến của các đại biểu sẽ được ban soạn thảo tiếp thu đầy đủ và hoàn thiện để trình vào cuối kỳ họp. Ông Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, việc hoàn thiện nghị quyết được kỳ vọng sẽ tạo bước tiến quan trọng trong nâng cao năng lực xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế, bảo vệ lợi ích quốc gia và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.