Theo các đánh giá ban đầu, A-12 thậm chí được kỳ vọng có mức độ tàng hình tốt hơn cả mẫu F-117 Nighthawk, đồng thời sở hữu tải trọng và tầm bay lớn hơn.

Canh bạc tỷ USD của Hải quân Mỹ

Hải quân Mỹ từng lên kế hoạch mua hàng trăm chiếc A-12 Avenger II, biến đây thành chương trình hiện đại hóa trọng điểm trong suốt thập niên 1980.

Tuy nhiên, ngay từ giai đoạn khởi đầu, dự án đã bộc lộ những vấn đề mang tính hệ thống. A-12 gặp khó khăn do tư duy đầu tư dàn trải trong Lầu Năm Góc, cùng với cách tiếp cận mang nặng lợi ích tài chính của các nhà thầu quốc phòng, thay vì bám sát nhu cầu thực tế.

Đến giai đoạn cuối, thiết kế A-12 được cho là vượt quá giới hạn trọng lượng gần 4 tấn và chậm tiến độ khoảng 18 tháng. Điều này khiến dự án đứng trước nguy cơ trở thành “khoản đầu tư chìm”, đặc biệt khi Hải quân dự kiến triển khai máy bay trên tàu sân bay. Với trọng lượng và kích thước như nguyên mẫu, khả năng cất hạ cánh trên tàu sân bay gần như không khả thi.

Khi thực tế vượt xa những cam kết trên giấy

Việc chậm tiến độ và vượt trọng lượng kéo theo chi phí tăng vọt. Tạp chí Air & Space Forces cho biết dự án đã vượt ngân sách ít nhất 1 tỷ USD vào thời điểm niềm tin của giới lãnh đạo Lầu Năm Góc bắt đầu lung lay. Đáng chú ý, hợp đồng phát triển A-12 được ký theo cơ chế giá cố định trị giá 4,8 tỷ USD - vốn được kỳ vọng sẽ bảo vệ ngân sách công.

Tuy nhiên, chính cơ chế này lại trở thành điểm yếu. Giá cố định đã thúc đẩy các nhà thầu đưa ra những giả định quá lạc quan, trong khi phương thức thanh toán theo tiến độ phần nhiều dựa trên các mốc kỹ thuật, thay vì phản ánh tiến bộ thực chất.

Ngay từ giai đoạn thiết kế ban đầu, các chuyên gia Lầu Năm Góc đã phát hiện nhiều vấn đề kỹ thuật của A-12. Dù vậy, sức ép từ kỳ vọng về một chương trình vũ khí mới đã khiến các cảnh báo này bị xem nhẹ, thậm chí bị che giấu. Quy trình báo cáo trở nên thiếu chặt chẽ, trong khi công tác giám sát bị buông lỏng, cho phép dự án tiếp tục triển khai dù ngày càng xa rời nhu cầu thực tế của Hải quân.

Bên cạnh đó, do là một trong những chương trình máy bay tàng hình đời đầu, A-12 phải đối mặt với hàng loạt thách thức công nghệ. Các vấn đề lớn phát sinh từ việc sử dụng vật liệu composite tiên tiến, bao gồm thiết kế, chế tạo, công cụ sản xuất và quy trình lắp ráp. Đồng thời, tiến độ triển khai được đặt ra quá tham vọng, vượt xa năng lực thực tế của ngành công nghiệp quốc phòng thời điểm đó.

Khai tửdự án A-12 Avenger II

Vào thời điểm số phận của A-12 Avenger II đứng trước nguy cơ đổ vỡ, ông Dick Cheney giữ cương vị Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ trong chính quyền George H.W. Bush và tỏ rõ sự hoài nghi đối với chương trình này.

Trên cương vị của mình, ông Cheney bác bỏ cách tiếp cận quen thuộc trong mua sắm quốc phòng: cắt giảm số lượng, kéo dài tiến độ để tiếp tục xin thêm ngân sách từ Quốc hội. Theo ông, A-12 khó có khả năng đáp ứng kỳ vọng, ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất.

Bối cảnh địa chính trị cũng thay đổi nhanh chóng. Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh kéo theo việc Mỹ phải điều chỉnh lại toàn bộ ưu tiên chiến lược. Khi Liên Xô không còn là đối thủ trực tiếp, việc duy trì quy mô và mức chi tiêu quân sự như trước không còn phù hợp. Áp lực cắt giảm ngân sách vì thế gia tăng.

Trong bối cảnh đó, Bộ trưởng Quốc phòng Cheney chủ trương thu hẹp chi tiêu quốc phòng, phù hợp với yêu cầu từ Quốc hội. Sau những tranh luận nội bộ gay gắt trong chính quyền, ông quyết định chấm dứt dự án A-12 bằng cách cắt nguồn tài chính.

Hải quân Mỹ phản đối quyết định này và tìm cách vận động để cứu vãn chương trình, nhưng không thành công. Việc hủy bỏ A-12 kéo theo hàng loạt hệ lụy, từ các vụ từ chức, sa thải cho đến những ảnh hưởng sâu rộng đối với các cá nhân và tổ chức liên quan. Cùng với sự khép lại của Chiến tranh Lạnh, chương trình A-12 cũng chính thức đi đến hồi kết.

Bài học từ một chương trình thất bại

A-12 Avenger II không bị “đánh bại” bởi một đối thủ bên ngoài, mà sụp đổ bởi chính những vấn đề nội tại của hệ thống quốc phòng Mỹ, trong đó phải kể đến xu hướng chạy theo các hệ thống vũ khí phức tạp với lời hứa về năng lực mang tính đột phá, nhưng thực tế lại kéo theo chi phí leo thang và tiến độ trì trệ.

Hải quân Mỹ từng kỳ vọng sở hữu một máy bay tấn công tàng hình trên tàu sân bay có thể chi phối chiến trường tương lai. Nhưng họ phải đối mặt với một chương trình tham vọng quá mức về công nghệ, nhạy cảm về công nghiệp và thiếu tính khả thi về chính trị.

Khi tiến độ liên tục trượt dài và chi phí đội lên hàng tỷ USD tiền thuế mà không tạo ra bất kỳ sản phẩm hoàn chỉnh nào, quyết định dừng dự án của ông Cheney trở thành một bước đi hiếm hoi tại Washington.

Bài học từ A-12 vẫn còn nguyên giá trị: mỗi khi Lầu Năm Góc đặt cược vào một số ít nền tảng vũ khí đắt đỏ dựa trên các giả định lạc quan về công nghệ, sản xuất và ngân sách, nguy cơ lặp lại “vết xe đổ” là rất lớn.

Giới phân tích cho rằng, chiến lược quân sự đòi hỏi năng lực thực tế có thể triển khai ngay, thay vì theo đuổi sự hoàn hảo trong tương lai. Việc chạy theo những “kỳ tích công nghệ” nhưng thiếu tính bền vững có thể khiên cáclực lượng không có đủ năng lực tác chiến khi xung đột thực sự xảy ra.