Chặn được "đầu mối", có ngăn được lạm thu?

Cứ trước mỗi năm học mới, câu chuyện các khoản thu đầu năm lại trở thành nỗi lo của nhiều phụ huynh. Từ quỹ lớp, quỹ Ban đại diện cha mẹ học sinh đến tiền điều hòa, rèm cửa, máy chiếu, tivi, sửa chữa cơ sở vật chất, hoạt động trải nghiệm..., không ít khoản thu từng gây tranh cãi vì ranh giới giữa "tự nguyện" và "bắt buộc" khá mong manh.

Mỗi năm, Bộ GD&ĐT đều có văn bản yêu cầu các địa phương tăng cường thanh tra, kiểm tra, chấn chỉnh lạm thu, thực hiện đúng quy định về tài trợ và xã hội hóa giáo dục. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn tái diễn ở một số nơi, trở thành vấn đề khiến dư luận bức xúc.

Anh Nguyễn Văn Dũng (phường Đống Đa, Hà Nội), có hai con học tiểu học và THCS, cho biết mỗi lần họp phụ huynh đầu năm, điều anh quan tâm đầu tiên không phải kế hoạch học tập mà là sẽ phát sinh thêm những khoản đóng góp nào. "Ban đại diện nhiều khi chỉ đứng ra thông báo hoặc thu tiền nhưng phụ huynh lại mặc nhiên nghĩ đó là quy định của nhà trường. Vì thế rất khó phân biệt đâu là khoản bắt buộc, đâu là tự nguyện. Cuối cùng, phụ huynh thường chọn đóng cho yên chuyện", anh Dũng chia sẻ.

Trước thực trạng đó, Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh thay thế Thông tư 55/2011. Điểm mới đáng chú ý là Ban đại diện cha mẹ học sinh không được thu hộ các khoản của nhà trường; hiệu trưởng cũng không được giao Ban đại diện thực hiện việc thu hộ. Dự thảo đồng thời tiếp tục khẳng định Ban đại diện không có tư cách pháp nhân, không có con dấu, tài khoản riêng và không được quy định mức đóng góp bình quân hoặc mức đóng góp tối thiểu.

Theo Bộ GD&ĐT, quy định này nhằm đưa Ban đại diện trở về đúng vai trò là cầu nối giữa gia đình và nhà trường, tránh bị biến tướng thành "đầu mối" thu tiền. Đề xuất mới nhận được sự đồng tình của nhiều phụ huynh vì được cho là đánh trúng một trong những nguyên nhân gây bức xúc lâu nay. Nhiều phụ huynh cho rằng, khi Ban đại diện không còn đứng ra thu hộ, áp lực trước các thông báo đóng góp sẽ giảm bớt. Đồng thời, nhà trường sẽ phải trực tiếp công khai căn cứ pháp lý, mục đích của từng khoản thu, giúp phụ huynh dễ giám sát hơn.

Tuy nhiên, nhiều giáo viên cho rằng quy định mới mới chỉ gỡ được một "nút thắt", chưa thể xử lý tận gốc tình trạng lạm thu. Thầy Thanh Hòa, giáo viên THPT tại Hà Nội, cho rằng trong bối cảnh đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục, không nên chỉ nhìn vào việc "ai thu" mà cần kiểm soát chặt chẽ mục đích và cách sử dụng các khoản đóng góp.

"Đừng nghĩ đến ai thu, mà quan trọng là thu để làm gì. Phải làm rõ các khoản thu có đúng quy định hay không, có thực sự phục vụ học sinh hay không, đồng thời công khai kế toán, kiểm toán để mọi khoản thu - chi đều minh bạch. Khi đó, dù ai đứng ra thu cũng không còn là vấn đề lớn", thầy Hòa phân tích.

Muốn trị tận gốc lạm thu phải xử lý từ "gốc"

Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng quy định cấm Ban đại diện cha mẹ học sinh thu hộ mới chỉ giải quyết một phần của vấn đề. Thực tế, trong nhiều vụ việc gây bức xúc thời gian qua, Ban đại diện chủ yếu là đơn vị đứng ra vận động hoặc thu tiền, còn việc hình thành, thống nhất các khoản đóng góp lại xuất phát từ nhà trường. Vì vậy, nếu chỉ thay đổi "người thu" mà chưa làm rõ trách nhiệm của người quyết định các khoản thu thì nguy cơ phát sinh những hình thức "lách" quy định vẫn có thể xảy ra.

Đồng quan điểm, TS Vũ Thu Hương, chuyên gia tâm lý giáo dục, cho rằng việc Bộ GD&ĐT đề xuất không để Ban đại diện cha mẹ học sinh thu hộ là bước điều chỉnh cần thiết nhưng chưa thể giải quyết tận gốc tình trạng lạm thu. Theo bà, nhiều năm qua Bộ GD&ĐT đã ban hành nhiều quy định nhằm chấn chỉnh lạm thu, song việc thực hiện ở cơ sở vẫn chưa đồng đều, khiến tình trạng thu sai quy định tiếp tục tái diễn.

"Vấn đề không chỉ nằm ở việc ai đứng ra thu tiền mà là cơ chế quản lý và thực thi. Nếu vẫn còn các khoản thu ngoài quy định thì cần xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục và có chế tài đủ mạnh để xử lý. Khi quy định không đi kèm trách nhiệm thì vẫn có thể phát sinh những cách làm khác để lách quy định", TS Vũ Thu Hương nhận định.

Theo bà, cùng với việc quy trách nhiệm, cần công khai, minh bạch các khoản thu ngay từ đầu năm học, quy định rõ khoản nào được phép thu, khoản nào không được phép thu để phụ huynh dễ giám sát.Đồng thời, cần có cơ chế tiếp nhận và bảo vệ người phản ánh khi phát hiện dấu hiệu lạm thu, tránh tâm lý e ngại vì lo ảnh hưởng đến việc học của con em mình.

Ở góc độ giáo viên, thầy Thanh Hòa, giáo viên THPT tại Hà Nội, cũng cho rằng quy định mới mới chỉ gỡ được một "nút thắt", chưa thể xử lý tận gốc tình trạng lạm thu. Theo thầy Hòa, trong bối cảnh đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục, không nên chỉ nhìn vào việc "ai thu" mà cần kiểm soát chặt chẽ mục đích và cách sử dụng các khoản đóng góp. "Đừng nghĩ đến ai thu, mà quan trọng là thu để làm gì. Phải làm rõ các khoản thu có đúng quy định hay không, có thực sự phục vụ học sinh hay không, đồng thời công khai kế toán, kiểm toán để mọi khoản thu - chi đều minh bạch. Khi đó, dù ai đứng ra thu cũng không còn là vấn đề lớn", thầy Hòa phân tích.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề xuất dự thảo cần bổ sung cơ chế để phụ huynh thực sự giám sát hoạt động của Ban đại diện cha mẹ học sinh. Trong đó, quyền phản ánh, kiến nghị khi phát hiện dấu hiệu thu sai quy định cần được quy định rõ, kèm đầu mối và quy trình xử lý minh bạch.

Theo đó, hiệu trưởng cần được quy định là người đầu tiên chịu trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra và xử lý phản ánh liên quan đến hoạt động của Ban đại diện. Nếu phản ánh liên quan đến chính hiệu trưởng hoặc việc giải quyết không khách quan, phụ huynh cần được quyền gửi kiến nghị đến cơ quan quản lý cấp trên theo phân cấp.

Một đề xuất khác là bổ sung cơ chế bảo vệ người phản ánh. Thực tế, nhiều phụ huynh phát hiện dấu hiệu lạm thu nhưng vẫn e ngại lên tiếng vì lo ảnh hưởng đến việc học của con em mình. Khi được bảo đảm quyền lợi, phụ huynh sẽ mạnh dạn giám sát, phản ánh sai phạm hơn.

Có thể thấy, việc không để Ban đại diện cha mẹ học sinh thu hộ được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một "nút thắt" trong công tác quản lý các khoản thu đầu năm học. Tuy nhiên, để hạn chế tình trạng lạm thu tái diễn, nhiều ý kiến cho rằng dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng quy rõ trách nhiệm của người đứng đầu, minh bạch các khoản thu, tăng chế tài xử lý vi phạm và thiết lập cơ chế giám sát, bảo vệ người phản ánh. Chỉ khi đó, những quy định mới mới thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn.