Những lo ngại về an toàn AI cũng đã vượt ra khỏi phạm vi của những trung tâm công nghệ trở thành vấn đề được công chúng đặc biệt quan tâm.Trong bối cảnh đó, lãnh đạo các tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới vừa ký một cam kết chung nhằm tăng cường kiểm soát những rủi ro từ trí tuệ nhân tạo. Tổng thống Donald Trump gọi đây gần như là một “hiến pháp” cho AI. Tuy nhiên, cam kết này vẫn gây nhiều tranh cãi với câu hỏi quan trọng là “liệu ngành công nghệ có thể tự giám sát mình, và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu cơ chế tự quản này thất bại?”.

Cơ chế AI “tự kiểm soát”

Theo thỏa thuận, các tập đoàn công nghệ cam kết thiết lập bốn tầng kiểm soát, gồm giám sát an toàn ngay trong quá trình phát triển AI; giao một bộ phận nội bộ kiểm tra việc thực hiện; thuê đơn vị bên ngoài đánh giá độc lập; và thành lập ủy ban thuộc hội đồng quản trị để xem xét các báo cáo an toàn. Những biện pháp này tập trung vào các nguy cơ như AI vượt khỏi phạm vi được giao, xâm nhập hệ thống kỹ thuật hoặc bị lợi dụng trong lĩnh vực an ninh mạng, sinh học và hóa học.

Tuy nhiên, vấn đề quan trọng không nằm ở số lượng các tầng kiểm soát mà ở hiệu lực thực tế của chúng. Đây là một cam kết tự nguyện, được Tổng thống Donald Trump mô tả là “ràng buộc về mặt đạo đức”, nhưng không có giá trị bắt buộc như một đạo luật. Văn kiện chưa quy định thời hạn thực hiện, tiêu chuẩn kiểm toán thống nhất, nghĩa vụ công khai kết quả hoặc hình thức xử phạt nếu doanh nghiệp không tuân thủ.

Tính độc lập của cơ chế giám sát cũng bị đặt dấu hỏi. Doanh nghiệp có thể tham gia lựa chọn đơn vị kiểm toán bên ngoài, trong khi ủy ban giám sát vẫn nằm trong cơ cấu quản trị của chính công ty. Nếu phát hiện một mô hình có rủi ro nhưng việc trì hoãn phát hành có thể khiến doanh nghiệp mất thị phần hoặc tụt lại trong cuộc đua AI, chưa có cơ chế pháp lý nào bảo đảm yếu tố an toàn sẽ được đặt cao hơn lợi ích thương mại.

Ngoài ra, 6 doanh nghiệp ký cam kết đều là những tập đoàn đang trực tiếp đầu tư và cạnh tranh quyết liệt trong lĩnh vực AI. Họ vừa là bên tạo ra công nghệ, vừa giữ vai trò chính trong việc xác định rủi ro và đánh giá mức độ an toàn của sản phẩm do mình phát triển. Vì vậy, giới phê bình cho rằng đây vẫn là mô hình “doanh nghiệp tự chấm điểm cho chính mình”. Hơn nữa, còn các doanh nghiệp không ký vào bản cam kết thì sao?

Dù vậy, thỏa thuận cũng không hoàn toàn chỉ mang tính biểu tượng. Việc chấp nhận kiểm toán bên ngoài và giám sát ở cấp hội đồng quản trị có thể tạo thêm trách nhiệm đối với lãnh đạo doanh nghiệp. Văn kiện còn để ngỏ khả năng các nguyên tắc này được luật hóa trong tương lai. Nhưng ở thời điểm hiện tại, tranh cãi lớn nhất vẫn là liệu một cam kết đạo đức, không kèm chế tài và cơ quan quản lý độc lập, có đủ sức kiểm soát những công nghệ đang phát triển nhanh hơn quá trình làm luật hay không.

Lý doTổng thống Mỹ phản đối những rào cản đối với ngành công nghệ AI

Cách tiếp cận của Tổng thống Donald Trump có thể xuất phát từ ba yếu tố chính.

Thứ nhất là cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Chính quyền Tổng thống Trump coi AI không chỉ là một ngành kinh tế mà còn là công nghệ chiến lược, có ảnh hưởng trực tiếp đến quốc phòng, an ninh mạng, năng suất và vị thế quốc tế của Mỹ. Theo lập luận của Nhà Trắng, nếu áp đặt quá nhiều thủ tục và quy định trong khi các đối thủ vẫn phát triển nhanh, Mỹ có nguy cơ đánh mất lợi thế dẫn đầu.

Thứ hai là quan điểm nhất quán của ông Trump về giảm quy định và khuyến khích đầu tư tư nhân. Chính quyền cho rằng doanh nghiệp hiểu rõ công nghệ của mình hơn các cơ quan quản lý, trong khi quá trình xây dựng luật tại Quốc hội thường chậm hơn rất nhiều so với tốc độ thay đổi của AI. Do đó, cơ chế tự quản được xem là biện pháp có thể áp dụng ngay mà không làm gián đoạn hoạt động nghiên cứu, đầu tư và thương mại hóa sản phẩm.

Thứ ba là yếu tố kinh tế. Các tập đoàn công nghệ đang chi hàng trăm tỷ USD để xây dựng trung tâm dữ liệu, phát triển chip và đào tạo mô hình AI. Chính quyền Tổng thống Trump kỳ vọng làn sóng đầu tư này sẽ thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, mở rộng cơ sở hạ tầng và củng cố chuỗi cung ứng công nghệ trong nước.

Trong cuộc đua tung ra mô hình mới, các công ty có thể chịu áp lực rút ngắn quá trình kiểm tra an toàn. Vì vậy, phía phản đối cho rằng việc tránh những quy định quá cứng nhắc là hợp lý, nhưng tự quản không thể thay thế hoàn toàn vai trò của pháp luật, cơ quan giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình trước công chúng.

Sức ép từ người dân và chính giới Mỹ đối với chính sách AI

Sức ép hiện nay là khá lớn và đáng chú ý là không còn giới hạn trong một đảng phái. Lo ngại về AI tại Mỹ đang diễn ra trên hai mặt: tác động trực tiếp của công nghệ đối với việc làm và an toàn xã hội; cùng với tác động của hệ thống trung tâm dữ liệu đối với điện, nước, đất đai và môi trường sống.

Các cuộc khảo sát gần đây cho thấy đa số người Mỹ muốn có những biện pháp giám sát AI mạnh hơn. Khoảng 6 trong 10 người được hỏi ủng hộ hạn chế số lượng trung tâm dữ liệu mới, trong khi đa số bày tỏ mức độ lo ngại cao về khả năng các dự án này làm tăng giá điện hoặc gây sức ép lên nguồn nước.

Sự phản đối đã chuyển thành hành động chính trị tại nhiều địa phương. Người dân yêu cầu chính quyền làm rõ ai sẽ trả chi phí nâng cấp lưới điện, doanh nghiệp sử dụng bao nhiêu nước và các dự án thực sự tạo ra bao nhiêu việc làm lâu dài. Một số địa phương đã xem xét tạm dừng cấp phép hoặc siết chặt điều kiện đối với trung tâm dữ liệu. Đáng chú ý, sự phản đối xuất hiện cả tại những khu vực vốn ủng hộ Tổng thống Trump, cho thấy đây đang trở thành một vấn đề liên đảng trước các cuộc bầu cử.

Nhà Trắng đã phải có những bước đi nhằm xoa dịu dư luận, chẳng hạn yêu cầu các tập đoàn và công ty điện lực cam kết không chuyển chi phí năng lượng của trung tâm dữ liệu sang hóa đơn của người dân. Trong thỏa thuận mới, Tổng thống Trump cũng nói các doanh nghiệp cần đóng góp nhiều hơn cho trường học và cộng đồng nơi đặt trung tâm dữ liệu.

Có thể nói chính quyền Tổng thống Trump đang phải giải một bài toán rất khó: vừa duy trì tốc độ phát triển AI để cạnh tranh quốc tế, vừa chứng minh rằng lợi ích của cuộc đua công nghệ không được đánh đổi bằng việc làm, chi phí sinh hoạt và nguồn tài nguyên của các cộng đồng địa phương.