Thống kê mới nhất của Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) cho thấy, đến hết tháng 5/2026, Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc phòng vệ thương mại từ 27 thị trường.

Nhóm nguy cơ nhất năm 2026

Nếu trước đây nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ các mặt hàng công nghiệp mới bị điều tra thì hiện nay, nhiều mặt hàng nông nghiệp cũng đã trở thành đối tượng của các biện pháp phòng vệ thương mại. Các mặt hàng như cá tra, tôm, gỗ, gạo, tỏi, mật ong, rau củ đều đã từng bị điều tra.

Đáng chú ý, không chỉ những mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu hàng tỷ USD như pin năng lượng mặt trời hay tủ gỗ, mà cả những sản phẩm có kim ngạch nhỏ hơn, như mật ong với khoảng 60 triệu USD/năm, đĩa giấy kim ngạch khoảng 9 triệu USD/năm cũng đã bị điều tra.

Bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng Phòng Xử lý Phòng vệ Thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ Thương mại cho biết, một đặc điểm của các vụ việc phòng vệ thương mại là thời gian kéo dài. Khi biện pháp được áp dụng, doanh nghiệp còn phải tham gia các kỳ rà soát hằng năm. Điển hình như các vụ việc đối với cá tra, cá ba sa và tôm nước ấm đã kéo dài hơn 23 năm.

“Hiện nay, Cục Phòng vệ thương mại đang duy trì danh sách cảnh báo sớm các mặt hàng có nguy cơ bị điều tra hoặc bị áp dụng biện pháp chống lẩn tránh để doanh nghiệp chủ động theo dõi và chuẩn bị”, bà Ngọc thông tin thêm.

Chuyển tư duy từ ứng phó sang phòng ngừa

Theo cơ quan quản lý và giới chuyên gia, doanh nghiệp cần thay đổi tư duy ngay từ khi bắt đầu xuất khẩu. Bởi các cơ quan điều tra luôn xem xét dữ liệu của cả một giai đoạn trước đó để đánh giá doanh nghiệp có bán phá giá, nhận trợ cấp hay không.

“Ngay từ đầu, doanh nghiệp nên theo dõi danh sách cảnh báo sớm của Cục Phòng vệ thương mại, tìm hiểu quy định và xu hướng chính sách của thị trường nhập khẩu để xây dựng chiến lược xuất khẩu phù hợp. Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, dữ liệu minh bạch và sổ sách kế toán theo chuẩn quốc tế để sẵn sàng giải trình khi cần thiết”, bà Ngọc khuyến nghị.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng nên đa dạng hóa thị trường, đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu, tránh phụ thuộc vào một thị trường hoặc một nguồn nguyên liệu duy nhất.

“Một lưu ý quan trọng là không nên cạnh tranh chủ yếu bằng giá mà cần chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng. Bởi lẽ nếu cạnh tranh về giá sẽ rất dễ dẫn đến các vụ điều tra chống bán phá giá. Đồng thời, doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị nguồn lực, nhân sự và phương án pháp lý để sẵn sàng ứng phó nếu phát sinh vụ việc”, bà Ngọc nhấn mạnh.

Nguy cơ phòng vệ thương mại

Cũng theo chuyên gia Cục Phòng vệ Thương mại, khi một cuộc điều tra được khởi xướng, tác động đầu tiên là tâm lý thận trọng từ phía khách hàng và nhà nhập khẩu. Họ có thể giảm hoặc tạm dừng đơn hàng vì lo ngại nguy cơ bị truy thu thuế sau này.

Doanh nghiệp cũng phải dành nhiều nguồn lực về nhân sự, tài chính và chi phí thuê luật sư để theo đuổi vụ việc. Một cuộc điều tra thường kéo dài từ 12 đến 18 tháng, và nếu biện pháp tiếp tục được duy trì thì doanh nghiệp còn phải tham gia các kỳ rà soát hằng năm trong nhiều năm tiếp theo.

“Tuy nhiên, không phải mọi vụ việc đều mang lại kết quả bất lợi. Trên thực tế, có những vụ điều tra mà doanh nghiệp Việt Nam được áp mức thuế thấp hơn các đối thủ cạnh tranh. Chẳng hạn như vụ điều tra chống trợ cấp đối với tôm nước ấm hay chống bán phá giá đối với lốp xe ô tô Việt Nam tại Hoa Kỳ. Khi đó, doanh nghiệp Việt Nam lại có lợi thế cạnh tranh lớn hơn để tiếp tục xuất khẩu vào thị trường này”, bà Ngọc dẫn chứng.