Chương trình cho mượn gấu trúc khổng lồ của Trung Quốc từ lâu đã được xem như một công cụ ngoại giao mềm đặc trưng của Bắc Kinh. Tuy nhiên, theo thời gian, chính chương trình này cũng phát huy hiệu quả trong công cuộc bảo tồn một trong những loài động vật mang tính biểu tượng bậc nhất thế giới - gấu trúc.

Nhiều thập kỷ sau khi Bắc Kinh bắt tay hợp tác với các vườn thú và viện nghiên cứu tại Mỹ và châu Âu, quần thể gấu trúc khổng lồ trong tự nhiên đã tăng đáng kể, từ khoảng 1.100 cá thể vào thập niên 1980 lên khoảng 1.900 con hiện nay. Quan trọng hơn, loài này đã được rút khỏi danh sách “có nguy cơ tuyệt chủng”, chuyển sang nhóm “dễ bị tổn thương” – một cấp độ an toàn hơn trong phân loại bảo tồn.

Thành tựu đó không chỉ là kết quả của nỗ lực đơn phương từ Trung Quốc. Các nhà khoa học Mỹ và quốc tế được ghi nhận đã đóng góp một phần quan trọng trong tiến trình bảo tồn mang tính toàn cầu này.

“Chúng tôi hợp tác nghiên cứu khoa học với Vườn thú San Diego, Vườn thú Quốc gia ở Washington, cùng nhiều đối tác tại châu Âu. Họ có thế mạnh vượt trội trong các lĩnh vực như thú y, di truyền học và tiêm phòng. Chúng tôi đã học hỏi được rất nhiều từ họ", ông Zhang Hemin, chuyên gia hàng đầu của Trung tâm Bảo tồn và Nghiên cứu Gấu trúc khổng lồ Trung Quốc tại thành phố Ya’an, tỉnh Tứ Xuyên, cho biết.

Dù từ lâu được biết đến như một biểu tượng của ngoại giao mềm, chương trình cho mượn gấu trúc ngày nay còn mang ý nghĩa bảo tồn rõ nét hơn. Đây cũng có thể là một trong những lý do quan trọng khiến Bắc Kinh quyết định nối lại hợp tác với các vườn thú Mỹ, thậm chí gửi thêm những cặp gấu trúc mới, bất chấp bối cảnh quan hệ song phương đang nhiều căng thẳng.

Theo bà Barbara K. Bodine, cựu đại sứ Mỹ, hiện là giáo sư thực hành ngoại giao tại Đại học Georgetown, việc gửi gấu trúc ra nước ngoài là một động thái khéo léo nhằm xây dựnghình ảnh Trung Quốc trong mắt công chúng Mỹ. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh:“Điều đó không làm thay đổi các cuộc thảo luận chính trị. Ngoại giao công chúng chỉ có thể đi đến một giới hạn nhất định. Nó không làm thay đổi các tính toán địa chính trị hay kinh tế”.

Dẫu vậy, hợp tác bảo tồn vẫn là sợi dây giúp hai bên duy trì kênh liên lạc.

Theo ông Zhang, việc đưa gấu trúc ra nước ngoài mang lại nhiều lợi ích thiết thực. “Gấu trúc sống ở nước ngoài giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn, khơi dậy sự quan tâm tới hành tinh của chúng ta và việc bảo vệ đa dạng sinh học. Tại sao lại không tốt?”,ông đặt câu hỏi.

Những cá thể được gửi ra nước ngoài đều được tuyển chọn kỹ lưỡng dựa trên giá trị di truyền. “Chúng có nguồn gen rất tốt. Nếu sinh con, thế hệ tiếp theo cũng sẽ có giá trị di truyền cao",ông Zhang nói.

Trong khi các nghiên cứu di truyền chủ yếu do phương Tây dẫn đầu, Trung Quốc lại có thế mạnh trong huấn luyện và điều chỉnh hành vi của gấu trúc.Mục tiêu cuối cùng, theo các nhà khoa học, là giúp gấu trúc có thể trở về tự nhiên và sinh tồn bền vững, trong đó việc gia tăng quần thể nuôi nhốt đóng vai trò nền tảng.

Thực tế, những chú gấu trúc đầu tiên được gửi ra nước ngoài chủ yếu mang tính biểu tượng chính trị hơn là nhằmphục vụ mục đíchbảo tồn. Sau chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Mỹ Richard Nixon tới Trung Quốc năm 1972, Bắc Kinh đã tặng Mỹ cặp gấu trúc Ling-Ling và Hsing-Hsing, mở đầu cho làn sóng “ngoại giao gấu trúc” lan sang Nhật Bản, Pháp, Anh và Đức trong thập niên tiếp theo.

Khi số lượng gấu trúc suy giảm nghiêm trọng vào những năm 1980, Trung Quốc chấm dứt việc tặng gấu trúc, chuyển sang hình thức cho thuê ngắn hạn mang tính thương mại, rồi tiến tới các thỏa thuận hợp tác dài hạn về nghiên cứu và nhân giống.

Theo khuôn khổ hợp tác mới, Mei Xiang và Tian Tian đến Vườn thú Quốc gia Mỹ năm 2000 với mục tiêu bảo tồn loài trong tự nhiên. Trong 23 năm sống tại Washington, Mei Xiang đã sinh bốn gấu trúc con còn sống: Tai Shan (2005), Bao Bao (2013), Bei Bei (2015) và Xiao Qi Ji (2020). Tất cả đều đã được đưa trở về Trung Quốc.

Theo tài liệu của Vườn thú Quốc gia Mỹ, các nhà khoa học thuộc Viện Smithsonian đã “giải mã nhiều bí ẩn về sinh học và hành vi của gấu trúc”, từ nhu cầu dinh dưỡng, tập tính sinh sản đến sự đa dạng di truyền. Song song đó, các nhà sinh thái học của sở thú cũng hợp tác với đối tác Trung Quốc để phục hồi môi trường sống tự nhiên cho loài này.

Trong nhiều năm, Vườn thú Quốc gia đã quyên góp hàng chục triệu USD cho chương trình bảo tồn, bao gồm khoản phí thường niên 1 triệu USD dành cho Hiệp hội Bảo tồn Động vật hoang dã Trung Quốc.

“Mục đích của quỹ này được xác định rất rõ: phục vụ nghiên cứu khoa học nhằm bảo tồn gấu trúc khổng lồ hoang dã và môi trường sống của chúng. Đây không phải là nguồn thu của chính phủ Trung Quốc",ông Zhang nhấn mạnh.