AI (trí tuệ nhân tạo) không chỉ thúc đẩy chuyển đổi số mà còn trở thành công cụ để tội phạm mạng gia tăng tốc độ và mức độ tinh vi của các cuộc tấn công. Theo Báo cáo An ninh mạng năm 2025 của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), Việt Nam ghi nhận khoảng 552.000 cuộc tấn công mạng trong năm 2025, ảnh hưởng tới 52,3% cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp. Đáng chú ý, khoảng 85% các cuộc tấn công có sự hỗ trợ của AI, trong khi hơn 160 triệu bản ghi dữ liệu cá nhân đã bị lộ, lọt trong 3 năm qua.

Đây cũng là xu hướng chung trên toàn cầu. Theo Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol), AI, công nghệ mã hóa và các công cụ ẩn danh đang giúp tội phạm mạng hoạt động ngày càng tinh vi, tạo ra khoảng cách lớn với năng lực phòng thủ của các cơ quan thực thi pháp luật. Trong bối cảnh đó, tội phạm mạng đang chuyển dần sang mô hình "công nghiệp hóa", trong khi nhiều doanh nghiệp vẫn thiếu cả công nghệ và nhân lực để bảo vệ dữ liệu và ứng phó hiệu quả với các cuộc tấn công.

AI trở thành "vũ khí" của tội phạm mạng

Theo ông Đinh Văn Kết, Phó Trưởng phòng Công nghệ, Cục 2, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, tội phạm công nghệ cao tại Việt Nam đang tận dụng triệt để các công nghệ mới và công cụ ẩn danh để che giấu hành vi phạm tội. Các đối tượng sử dụng mã hóa, mạng riêng ảo (VPN), proxy và tài khoản ảo nhằm xóa dấu vết, khiến việc truy vết trở thành cuộc chạy đua đầy khó khăn đối với cơ quan điều tra.

"Thách thức mới nổi và nguy hiểm nhất hiện nay là sự bùng nổ của AI và công nghệ Deepfake. Tội phạm thường xuyên thay đổi phương thức, thủ đoạn; các sản phẩm do AI tạo ra rất chân thực, khó phân biệt với nội dung thật, trong khi khung pháp lý về AI vẫn còn nhiều khoảng trống, chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ", ông Đinh Văn Kết nhận định.

Không chỉ đối mặt với sự phát triển nhanh của công nghệ, cuộc chiến chống tội phạm mạng còn chịu áp lực lớn về nguồn lực. Trong khi các nhóm tội phạm có thể chi hàng chục nghìn USD mỗi tháng để thu hút nhân sự kỹ thuật trình độ cao, lực lượng thực thi pháp luật vẫn bị giới hạn về ngân sách và biên chế.

Ông Kết cảnh báo, Việt Nam có thể thiếu hơn 700.000 nhân sự chuyên trách về an ninh mạng trong những năm tới. Khoảng trống này ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực phát hiện, phân tích và ứng phó với các mối đe dọa ngày càng tinh vi. Hiện chỉ khoảng 11% tổ chức đủ năng lực phòng, chống tấn công mạng; 56% đơn vị chưa có cán bộ chuyên trách về an toàn thông tin. Báo cáo của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cũng cho thấy, gần một nửa cơ quan, doanh nghiệp đang thiếu nhân sự an ninh mạng, hơn một nửa chưa triển khai phần mềm phòng chống mã độc tập trung và vẫn còn nhiều đơn vị chưa có các giải pháp kiểm soát truy cập internet cơ bản như tường lửa.

Đánh giá về công tác hoàn thiện thể chế, vị chuyên gia cho biết, Việt Nam đã từng bước xây dựng hành lang pháp lý trong phòng, chống tội phạm mạng. Bên cạnh Bộ luật Hình sự, Luật An ninh mạng năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, được kỳ vọng sẽ nâng cao trách nhiệm của các nền tảng và doanh nghiệp trong bảo vệ hệ thống thông tin.

Dù vậy, theo ông, vẫn còn nhiều khoảng trống cần sớm được lấp đầy, đặc biệt là cơ chế phong tỏa khẩn cấp tài sản trên môi trường số. "Cần nghiên cứu cơ chế phong tỏa kỹ thuật số khẩn cấp, với thời gian xử lý đủ nhanh để theo kịp tốc độ dịch chuyển của dòng tiền phạm tội”.

Liên quan đến trách nhiệm của các nền tảng số, ông Kết kiến nghị cần tăng chế tài đối với việc chậm gỡ bỏ nội dung lừa đảo, đồng thời nghiên cứu áp dụng mức xử phạt theo thời gian phản hồi và cơ chế chặn tạm thời đối với các nội dung có dấu hiệu vi phạm.

Ông cũng lưu ý cần sớm chuẩn hóa quy trình pháp y số và chứng cứ điện tử nhằm đáp ứng yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến dữ liệu số, tiền điện tử và nội dung do AI tạo ra, đồng thời đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực này.

Ở tầm dài hạn, vị chuyên gia đề xuất xây dựng mô hình "Phòng thủ chủ động - Phản ứng nhanh - Phục hồi bền vững", tập trung vào 3 trụ cột gồm nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, phát triển nguồn nhân lực an toàn thông tin và tăng cường hợp tác quốc tế. Cùng với đó là đầu tư các trung tâm giám sát an ninh mạng, phát triển sản phẩm "Made in Vietnam" và mở rộng phối hợp với các nền tảng xuyên biên giới trong phòng, chống tội phạm mạng.

"An ninh mạng không đơn thuần là bài toán kỹ thuật mà là bài toán quản trị quốc gia. Không có hệ thống nào an toàn tuyệt đối. Điều quan trọng là phải phát hiện nhanh, phản ứng kịp thời, phục hồi hiệu quả và bảo vệ được dữ liệu nhạy cảm", ông Đinh Văn Kết nhấn mạnh.

AI càng phổ biến, áp lực bảo vệ dữ liệu càng lớn

Đánh giá về mức độ sẵn sàng trước làn sóng AI, ông Đào Việt Anh, đại diện Microsoft Việt Nam, cho rằng, Việt Nam đang có nhiều lợi thế để đón đầu cuộc cách mạng công nghệ nhờ lực lượng dân số trẻ và các chương trình chuyển đổi số được triển khai mạnh mẽ. Nhu cầu tìm hiểu, ứng dụng AI trong học tập, công việc và đời sống cũng đang gia tăng nhanh chóng, tạo nền tảng để công nghệ này được phổ cập rộng rãi hơn trong thời gian tới.

"Việt Nam có nhiều dư địa để đón đầu làn sóng AI. Đặc biệt, người trẻ đang chủ động khám phá các công nghệ mới, trong khi những chương trình của Chính phủ cũng góp phần giúp người dân tiếp cận AI thuận lợi hơn", ông Việt Anh chia sẻ.

Theo ông Đào Việt Anh, chương trình Bình dân học vụ số là một trong những sáng kiến góp phần đưa công nghệ số và AI đến gần hơn với người dân. Tuy nhiên, cùng với cơ hội, AI cũng đặt ra thách thức lớn về bảo mật dữ liệu và phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng.

Ông nhận định rủi ro lớn nhất không nằm ở công nghệ AI mà ở việc nhiều người dùng, đặc biệt là người cao tuổi và những người ít tiếp cận công nghệ, chưa có đủ kỹ năng nhận diện các nội dung giả mạo do AI tạo ra. "Nếu không biết cách kiểm chứng thông tin, họ rất dễ trở thành nạn nhân của các hành vi lừa đảo trên không gian mạng".

Để hạn chế rủi ro, người dân cần chủ động kiểm chứng thông tin trước khi tiếp nhận hoặc chia sẻ nội dung do AI tạo ra. Với doanh nghiệp, việc ứng dụng AI cần được triển khai bài bản, gắn với chính sách bảo vệ dữ liệu, quản trị thông tin và đào tạo nhân viên nhằm khai thác hiệu quả công nghệ nhưng vẫn bảo đảm an toàn, tuân thủ pháp luật.

Ông cũng chỉ ra rằng, phần lớn doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu tự tìm hiểu và triển khai AI theo nhu cầu riêng. Điều này không phải là vấn đề nếu quá trình ứng dụng được định hướng đúng và tuân thủ các nguyên tắc cần thiết. Ngược lại, khi thiếu cơ chế quản trị phù hợp, AI rất dễ bị lạm dụng cho những mục đích tiêu cực.

Lấy ví dụ về xu hướng sử dụng AI tạo sinh để sáng tạo hình ảnh và nội dung trên mạng xã hội, ông Việt Anh cho rằng, công nghệ này mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đặt ra không ít tranh luận về bản quyền, quyền lợi của người sáng tạo cũng như các chuẩn mực đạo đức trong ứng dụng AI. Để AI phát triển bền vững, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, mỗi doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa sử dụng AI có trách nhiệm, đề cao đạo đức nghề nghiệp và ý thức bảo vệ dữ liệu.

Đưa ra khuyến nghị đối với người dân và doanh nghiệp, ông Đào Việt Anh khẳng định AI là công cụ hỗ trợ đắc lực giúp nâng cao năng suất lao động và tối ưu chi phí, nhưng chỉ phát huy giá trị khi được sử dụng đúng cách.

"Không chỉ Việt Nam mà hầu hết các quốc gia trên thế giới đều đang đối mặt với bài toán làm thế nào để khai thác AI hiệu quả nhưng không lạm dụng công nghệ này. Vì vậy, mỗi người cần chủ động trang bị kiến thức, sử dụng AI một cách an toàn, có trách nhiệm và luôn kiểm chứng thông tin trước khi tiếp nhận hoặc chia sẻ. Đó cũng là cách bảo vệ bản thân, doanh nghiệp và góp phần xây dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh", ông Đào Việt Anh nhấn mạnh.