Thị trường ASEAN với hơn 600 triệu dân tiếp tục là điểm đến tiềm năng, mở ra những cơ hội bứt phá chưa từng có cho hàng hóa chủ lực của Việt Nam. Tuy nhiên, đi kèm với những dòng chảy thương mại nhộn nhịp, sự thiếu hiểu biết sâu sắc về tập quán kinh doanh bản địa, quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật riêng biệt của từng quốc gia vẫn là nguyên nhân chính khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận.

Tiềm năng xuất khẩu sang thị trường ASEAN

Nhận diện những thuận lợi trong xúc tiến thương mại và xuất khẩu vào ASEAN, bà Nguyễn Thị Thu Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm hỗ trợ Xúc tiến thương mại và đầu tư, Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho biết, ASEAN là thị trường có khoảng cách địa lý tương đối gần với Việt Nam, giúp rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa xuất khẩu. Đồng thời các tuyến logistics và mạng lưới phân phối khu vực ngày càng phát triển; các cam kết hội nhập kinh tế khu vực cũng đang tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc tiếp cận thị trường.

“Nhiều sản phẩm Việt Nam hiện có tiềm năng xuất khẩu sang thị trường ASEAN như nông sản, thực phẩm chế biến, thủy sản, đồ uống, hàng tiêu dùng, dệt may, vật liệu xây dựng, các sản phẩm công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ. Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, ASEAN còn có thể là bước đi phù hợp để tích lũy kinh nghiệm xuất khẩu, hoàn thiện năng lực quản trị và từng bước mở rộng sang các thị trường xa hơn”, bà Thủy thông tin.

Ngoài những thuận lợi kể trên, bà Thuỷ cũng cảnh báo các doanh nghiệp một số nhóm rủi ro khi xúc tiến thương mại và xuất khẩu với các thị trường ASEAN, bao gồm rủi ro về đối tác, gian lận thương mại, thanh toán tín dụng và tỷ giá. Trong đó, những rủi ro pháp lý và hợp đồng, tiêu chuẩn hàng hóa, quy định nhập khẩu và thủ tục hải quan; rủi ro về logistics, chuỗi cung ứng và giao nhận hàng hóa…không tồn tại riêng lẻ.

“Doanh nghiệp rất dễ sai sót trong quy trình thẩm định đối tác, điều này có thể dẫn đến lựa chọn sai phương thức thanh toán. Một điều khoản giao hàng thiếu chặt chẽ có thể làm phát sinh tranh chấp về chi phí logistics, hay một thay đổi về quy định nhập khẩu có thể khiến hàng hóa bị ách tắc, kéo theo chậm thanh toán và thiếu hụt dòng tiền”, bà Thuỷ lưu ý.

Theo các chuyên gia, việc tận dụng ưu đãi thuế quan từ Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) sẽ không thể trọn vẹn, nếu doanh nghiệp mắc phải các sai sót phổ biển trong kê khai Chứng nhận xuất xứ (C/O), hoặc chưa đáp ứng chuẩn xác quy định về nhãn mác, lưu hành sản phẩm sở tại.

Liên quan đến Chứng nhận C/O trong thị trường ASEAN, ông Hoàng Đức Minh, đại diện Phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, các sai sót như sử dụng không đúng mẫu C/O, khai báo thiếu chính xác, hồ sơ chưa đầy đủ hoặc không đáp ứng yêu cầu đối với hóa đơn bên thứ ba và chứng từ cấp sau có thể dẫn đến vướng mắc khi thông quan hoặc xác minh xuất xứ.

“Nếu doanh nghiệp không chứng minh được hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ, có thể mất quyền hưởng ưu đãi thuế quan; các bên liên quan còn phải đối mặt với nguy cơ phát sinh khoản thuế chênh lệch và biện pháp xử lý theo quy định. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động rà soát hồ sơ trước khi nộp, lưu giữ chứng từ nguyên liệu, tài liệu sản xuất và các dữ liệu cần thiết để giải trình khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu”, ông Minh khuyến cáo.

Không chỉ căn cứ vào nhu cầu thị trường

Để phòng ngừa những rủi ro khi xuất khẩu vào ASEAN, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hà, Trường Đại học Ngoại thương khuyến nghị, doanh nghiệp cần tìm hiểu các quy định cụ thể của thị trường nhập khẩu, từ tiêu chuẩn sản phẩm, ghi nhãn, đăng ký lưu hành đến điều kiện phân phối. Trước khi chào hàng và ký kết hợp đồng, doanh nghiệp cần kiểm tra khả năng đáp ứng các điều kiện nhập khẩu, thay vì chỉ căn cứ vào nhu cầu thị trường hoặc mức thuế ưu đãi.

“Đối với chuỗi cung ứng và logistics, các doanh nghiệp cần chủ động chuyển dịch theo chiến lược "ASEAN+1" nhằm giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất, đồng thời tối ưu hóa chi phí vận tải và chủ động ứng phó với rủi ro tại các cảng biển”, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hà đưa ra lời khuyên.

Từ thực tế tại thị trường Indonesia, ông Phạm Thế Cường, Tham tán thương mại Việt Nam tại Indonesia cho biết, nhiều doanh nghiệp nhẫm lẫn vai trò pháp lý giữa nhà nhập khẩu và nhà phân phối; chọn nhà phân phối trước khi xác định chiến lược thâm nhập thị trường. Có những doanh nghiệp ký hợp đồng phân phối độc quyền nhưng chưa đánh giá biến động kinh doanh trong tương lai, chỉ căn cứ vào chi phí ngắn hạn, bỏ qua mục tiêu dài hạn.

“Các doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược thị trường, xác định rõ vai trò của từng đối tác và bảo vệ quyền sở hữu thương hiệu ngay từ đầu. Các sai lầm có thể khiến doanh nghiệp mất quyền kiểm soát hoặc phát sinh chi phí xử lý lớn sau khi hoạt động thương mại đã bắt đầu”, ông Cường lưu ý.

Muốn vươn xa và bứt phá vững chắc tại thị trường ASEAN, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ cần sản phẩm tốt, còn phải trang bị cho minh “tấm lá chắn” quản trị rủi ro toàn diện từ pháp lý, tài chính cho đến chuỗi cung ứng. Trong đó cần kết hợp nhiều giải pháp như cập nhật thông tin thị trường, thẩm định đối tác, chuẩn hóa hợp đồng, kiểm soát chứng từ và chủ động tìm hiểu quy định chuyên ngành. Khi gặp vướng mắc, doanh nghiệp có thể liên hệ cơ quan quản lý, đơn vị hỗ trợ xúc tiến thương mại hoặc thương vụ Việt Nam tại nước sở tại để tìm kiếm thông tin và hướng dẫn phù hợp.