“Đòn bẩy” chiến lược và quân bài mặc cả của Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố phát động chiến dịch quân sự nhằm ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, theo giới phân tích, chính cuộc xung đột này lại khiến Tehran nhận ra họ đã có trong tay một “vũ khí ngày tận thế” hiệu quả: khả năng kiểm soát eo biển Hormuz.

Eo biển Hormuz từ lâu được coi là điểm yếu chiến lược. Mỹ nhận thức rõ nguy cơ Iran có thể phong tỏa tuyến đường này nếu bị tấn công, nhưng Washington không lường trước được việc đóng cửa eo biển lại dễ đến mức nào, cũng như khó khăn trong việc mở lại và duy trì hoạt động ổn định.

Khoảng 80% nền kinh tế toàn cầu vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch như dầu mỏ, than đá và khí tự nhiên. Trong đó, phần lớn nguồn cung đến từ các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia, Iraq, Iran, UAE, Kuwait, Qatar, Oman và Bahrain.

Ước tính khoảng 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu và 20% khí tự nhiên hóa lỏng đi qua eo biển Hormuz. Dù không phải cường quốc hải quân, Iran vẫn có thể nhanh chóng làm gián đoạn dòng chảy năng lượng toàn cầu thông qua thủy lôi, tên lửa và máy bay không người lái giá rẻ.

Theo Chủ tịch Hội đồng tham mưu trưởng liên quân Mỹ, phần lớn hạm đội Iran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, Tehran vẫn có khả năng tạo ra môi trường rủi ro cao, khiến bảo hiểm hàng hải tăng vọt và hoạt động vận tải bị đình trệ.

Đáng chú ý, các nguồn tin khu vực cho rằng vai trò của Hormuz trong đàm phán Mỹ - Iran đang gia tăng rõ rệt, khi trọng tâm không còn chỉ là tên lửa hay lực lượng ủy nhiệm mà chuyển sang giới hạn làm giàu urani và cách xử lý “đòn bẩy Hormuz”.

Một nguồn tin vùng Vịnh cảnh báo: “Cuối cùng, Hormuz sẽ là lằn ranh đỏ… Trước đây nó không phải là vấn đề, nhưng giờ thì khác. Mục tiêu đàm phán đã thay đổi”.

Hormuz dễ đóng, khó mở

Việc đóng eo biển Hormuz được chứng minh là tương đối dễ dàng, nhưng mở lại và duy trì hoạt động ổn định lại khó khăn hơn nhiều. Ngay cả khi Mỹ huy động nguồn lực lớn để thực hiện nhiệm vụ này, nguy cơ tổn thất và leo thang xung đột vẫn rất cao, trong khi Iran có thể trả đũa bằng cách tấn công các cơ sở năng lượng trong khu vực. Việc thiết lập các đoàn tàu hộ tống cũng đòi hỏi một liên minh quốc tế rộng lớn. Trong khi đó, để khôi phục lưu lượng vận tải về mức trước chiến tranh (khoảng 130 tàu/ngày), sự hợp tác của Iran gần như là điều kiện bắt buộc.

Dù Mỹ có thể gây áp lực kinh tế bằng cách phong tỏa các cảng của Iran, điều này không làm thay đổi thực tế rằng Tehran đang nắm giữ “chìa khóa” của eo biển Hormuz.

Các nước vùng Vịnh lo ngại rằng các cuộc đàm phán hiện nay có thể chỉ dừng ở việc “quản lý” rủi ro tại Hormuz thay vì loại bỏ hoàn toàn đòn bẩy của Iran, qua đó vô hình trung củng cố quyền kiểm soát của Tehran đối với tuyến vận tải năng lượng quan trọng này.

Trong một bài đăng trên mạng xã hội X ngày 8/4, thời điểm Mỹ và Iran vừa đạt được lệnh ngừng bắn kéo dài 2 tuần, cựu Tổng thống và hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng an ninh Nga Dmitry Medvedev đã thẳng thắn nhận định: “Không rõ lệnh ngừng bắn giữa Washington và Tehran sẽ diễn biến ra sao. Nhưng có một điều chắc chắn - Iran đã thử nghiệm ‘vũ khí hạt nhân’ của mình. Vũ khí đó mang tên eo biển Hormuz. Tiềm năng của nó là vô hạn”.

Điều này cho thấy Hormuz đang được nhìn nhận như một công cụ răn đe chiến lược, cho phép Iran gây áp lực mà không cần vượt qua ngưỡng hạt nhân.

Răn đe phi đối xứng và hệ lụy địa chính trị

Trong bối cảnh năng lực quân sự truyền thống suy yếu, Iran từ lâu dựa vào các biện pháp răn đe phi đối xứng như tên lửa, lực lượng ủy nhiệm và chương trình hạt nhân. Tuy nhiên, sau các diễn biến xung đột gần đây, các trụ cột này bị suy giảm đáng kể.

Khi đó, kiểm soát eo biển Hormuz nổi lên như một lựa chọn răn đe mới. Theo một nguồn an ninh Iran, Tehran đã “chuẩn bị trong nhiều năm cho kịch bản đóng eo biển Hormuz… và đây là một trong những công cụ hiệu quả nhất hiện nay”.

Nguồn tin này mô tả Hormuz là “tài sản vàng, vô giá bắt nguồn từ vị trí địa lý mà thế giới không thể tước bỏ”, đồng thời cho rằng đây là một dạng “đòn bẩy địa lý” có sức răn đe mạnh mẽ.

Một nguồn khác thân cận với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cho biết eo biển này giống như “thanh gươm đã rút khỏi vỏ”, tạo ra đòn bẩy mới trước các cường quốc bên ngoài.

Tuy nhiên, cách tiếp cận hiện nay cũng làm dấy lên lo ngại từ các nước Arab vùng Vịnh. Họ cho rằng đàm phán đang thiên về ổn định kinh tế toàn cầu thông qua Hormuz, trong khi các mối đe dọa trực tiếp như tên lửa và lực lượng ủy nhiệm lại bị xem nhẹ.

Bà Ebtesam Al-Ketbi, Chủ tịch Trung tâm Chính sách Emirates chỉ ra rằng: “Những gì đang hình thành hiện nay không phải là một thỏa thuận lịch sử, mà là sự thiết kế có chủ đích của một trạng thái xung đột dai dẳng”.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế, tác động kinh tế từ việc gián đoạn eo biển Hormuz sẽ phụ thuộc vào thời gian và quy mô xung đột, cũng như tốc độ khôi phục hoạt động vận tải năng lượng. Sự gián đoạn không chỉ ảnh hưởng đến dầu khí mà còn lan sang các mặt hàng thiết yếu như phân bón, lưu huỳnh và helium.

Điều này cho thấy về bản chất, bất đồng ở Hormuz không chỉ ai kiểm soát eo biển, mà là ai sẽ định hình các quy tắc vận hành - dấu hiệu cho thấy trật tự khu vực đang chuyển dịch từ luật lệ quốc tế sang các thỏa thuận dựa tên sức mạnh.

Như chuyên gia về Iran, cựu thành viên tình báo quân sự Iran, Danny Citrinowicz nhận định, bất kể Iran có cho phép tàu thuyền đi qua trong quá trình đàm phán hay không, thực tế Tehran hiện vẫn “nắm giữ chìa khóa của eo biển Hormuz” và khó có khả năng từ bỏ công cụ chiến lược này trong tương lai gần.