Thỏa thuận gồm 14 điểm giữa Mỹ và Iran, được Tổng thống Donald Trump ký vào giữa tháng 6, từng được kỳ vọng sẽ trở thành lối thoát ngoại giao, tạo tiền đề hạ nhiệt xung đột và mở ra cơ hội ổn định mới cho Trung Đông. Tuy nhiên, chỉ sau 6 tuần kể từ khi thỏa thuận được ký kết và 3 tuần kể từ khi Tổng thống Trump tuyên bố văn kiện này không còn hiệu lực, những kỳ vọng đó nhanh chóng tan biến. Xung đột không chỉ bùng phát trở lại mà còn mở rộng sang nhiều địa bàn mới, kéo theo nguy cơ cuốn thêm các quốc gia trong khu vực vào vòng xoáy đối đầu.

Trong khi đó, các nỗ lực trung gian nhằm đưa Washington và Tehran trở lại bàn đàm phán liên tục rơi vào bế tắc, khiến triển vọng đạt được dù chỉ là một thỏa thuận ngừng bắn hạn chế cũng ngày càng trở nên xa vời.

Xung đột lan rộng tại Trung Đông

Diễn biến mới nhất cho thấy phạm vi xung đột tiếp tục mở rộng về phía Tây. Ngày 29/7, hai tàu chở khí đốt, trong đó có một tàu thuộc sở hữu của doanh nghiệp Mỹ, bốc cháy tại cảng Damietta bên bờ Địa Trung Hải của Ai Cập.

Dù Bộ trưởng Ngoại giao Iran phủ nhận mọi liên quan và chưa có tổ chức hay quốc gia nào nhận trách nhiệm, phía Ai Cập xác định đây là vụ tấn công bằng máy bay không người lái (UAV), trong khi các quan chức Mỹ cho rằng nhiều khả năng những lực lượng có liên hệ với Iran đứng sau vụ việc.

Tổng thống Donald Trump cho biết ông đã được báo cáo về sự việc và nhận định đây chỉ là “một diễn biến tương tự những gì đã xảy ra trước đó”.

Tuy nhiên, vụ tấn công mang ý nghĩa lớn hơn nhiều khi đánh dấu lần đầu tiên Ai Cập trở thành mục tiêu kể từ khi xung đột Mỹ - Iran bùng phát. Điều này đồng nghĩa với việc danh sách các quốc gia chịu tác động trực tiếp từ cuộc đối đầu giữa hai bên tiếp tục kéo dài.

Theo Chính phủ Ai Cập, sau vụ tấn công, Ngoại trưởng nước này đã điện đàm với Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff. Hai bên cùng nhấn mạnh sự cần thiết phải ngăn chặn nguy cơ leo thang và tránh để xung đột lan rộng trong khu vực. Tuy nhiên, các nỗ lực ngoại giao đến nay vẫn chưa tạo được chuyển biến rõ rệt khi chiến sự tiếp tục có dấu hiệu mở rộng, cuốn thêm Saudi Arabia vào vòng xoáy đối đầu.

Các quan chức Mỹ cho rằng Tehran đã góp phần làm đổ vỡ thỏa thuận ngừng bắn không chính thức kéo dài nhiều năm giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn. Washington cáo buộc Iran tìm cách đưa thành viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cùng vũ khí tới thủ đô Sanaa của Yemen bằng đường hàng không hồi đầu tháng này, buộc chính phủ Yemen được Riyadh hậu thuẫn phải nổ súng vào sân bay nhằm ngăn máy bay hạ cánh.

Mặc dù chiếc máy bay sau đó đổi hướng, lực lượng Houthi tiếp tục gia tăng sức ép khi tuyên bố sẽ phong tỏa hoạt động hàng hải của Saudi Arabia, đe dọa thêm một tuyến vận tải chiến lược của Trung Đông.

Trước những diễn biến này, Riyadh - vốn nhiều tháng qua tránh can dự trực tiếp - đã phát đi tín hiệu cứng rắn hơn. Ngày 29/7, Saudi Arabia lần đầu tiên xác nhận lực lượng nước này phối hợp với Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những mục tiêu tại Iraq mà Riyadh cáo buộc đứng sau các vụ tấn công vào cơ sở năng lượng của nước này.

Một ngày sau, Saudi Arabia tiếp tục công bố sáng kiến thành lập liên minh phòng thủ hàng hải trên Biển Đỏ. Theo Riyadh, đại diện của 43 quốc gia đã tham dự cuộc họp và 14 nước cuối cùng ủng hộ tuyên bố chung về việc thành lập liên minh.

Nguy cơ xung đột vượt ra ngoài khu vực

Không chỉ mở rộng về địa lý, xung đột Mỹ - Iran cũng đang có dấu hiệu vượt ra ngoài phạm vi khu vực.

Đúng một tháng sau khi thỏa thuận giữa Washington và Tehran được ký kết, Iran tiến hành cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái khiến 3 binh sĩ Mỹ thiệt mạng. Đây là những quân nhân Mỹ đầu tiên tử trận do hỏa lực trực tiếp từ Iran kể từ những ngày đầu của cuộc chiến.

Đáng chú ý, Jordan đang nổi lên như một mặt trận mới. Mặc dù cách Iran khoảng 1.600 km, Tehran đã nhiều lần mở các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu của Mỹ trên lãnh thổ Jordan, cho thấy phạm vi các đòn đáp trả đã vượt xa khu vực vùng Vịnh.

Sau vài ngày tương đối yên ắng - khoảng thời gian Washington kỳ vọng có thể tạo dư địa cho ngoại giao - Iran tiếp tục tiến hành điều mà CENTCOM gọi là một “cuộc tấn công bất ngờ không thành” nhằm vào lực lượng Mỹ tại Trung Đông. Sau đó, Tehran xác nhận căn cứ không quân Muwaffaq Salti của Jordan là mục tiêu của chiến dịch.

Theo đánh giá của Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), cuộc tấn công diễn ra ngay sau khi Iran bác bỏ đề xuất về cơ chế quản lý eo biển Hormuz, qua đó phát đi tín hiệu rằng Tehran sẵn sàng chấp nhận nguy cơ đối đầu toàn diện với Mỹ nếu cần thiết.

Trong khi đó, những diễn biến ngoài Trung Đông cũng làm dấy lên lo ngại xung đột có thể tiếp tục lan rộng. Ngày 26/7, Ukraine đã tấn công một tàu chở hàng thương mại của Iran trên biển Caspi với cáo buộc con tàu này đang vận chuyển vũ khí giữa Iran và Nga. Vụ việc khiến Tehran dọa trả đũa, đồng thời làm gia tăng quan ngại về nguy cơ các cuộc xung đột tại Ukraine và Trung Đông có thể tác động qua lại trong thời gian tới.

Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao chưa đạt đột phá, Washington cũng đang gia tăng sức ép quân sự đối với Tehran. Theo các quan chức Mỹ, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã chuẩn bị nhiều phương án tác chiến và đặt lực lượng trong trạng thái sẵn sàng mở rộng chiến dịch. Một trong những kịch bản được xây dựng là chiến dịch không kích kéo dài khoảng hai tuần nhằm vào các trận địa tên lửa của Iran. Mỹ cũng chuẩn bị các phương án tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng và một số mục tiêu liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran.

Phát biểu tại cuộc họp Nội các ngày 31/7, Tổng thống Donald Trump ám chỉ khả năng nối lại các cuộc không kích quy mô lớn nhằm vào Iran, đồng thời bày tỏ không hài lòng khi các nỗ lực ngoại giao chưa mang lại kết quả. Theo hai quan chức Mỹ, một đợt không kích mới có thể được triển khai sớm nhất ngay trong cuối tuần này, dù kế hoạch vẫn có thể thay đổi hoặc bị hủy bỏ.

Tuy nhiên, giới chức Mỹ cho biết Nhà Trắng vẫn thận trọng với lựa chọn quân sự do lo ngại Tehran có thể đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của các quốc gia vùng Vịnh, gây thêm biến động cho thị trường năng lượng toàn cầu.

Trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao liên tục rơi vào bế tắc, việc Mỹ chuẩn bị các phương án quân sự mới cho thấy nguy cơ xung đột tiếp tục lan rộng vẫn là kịch bản khó có thể loại trừ.