Dự thảo Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng (NDAA) năm tài chính 2027 của Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ đã yêu cầu Bộ Hải quân báo cáo về kế hoạch chuyển giao các máy bay Super Hornet để thay thế phi đội F-5 hiện nay. Động thái này cho thấy dù trải qua nhiều đợt nâng cấp, F-5 không còn đủ khả năng mô phỏng hiệu quả các mối đe dọa trên không hiện đại.

Nhiều thập kỷ phục vụ trong lực lượng hải quân

F-5 được Hải quân Mỹ đưa vào sử dụng từ nhiều thập kỷ trước với vai trò máy bay đối phương giả định (aggressor aircraft), phục vụ các chương trình huấn luyện không chiến như Top Gun và các phi đội chuyên mô phỏng chiến thuật của đối thủ.

Trong nhiều năm, F-5 được Hải quân Mỹ đánh giá cao nhờ chi phí vận hành thấp, độ tin cậy cao, kích thước nhỏ gọn và khả năng cơ động tốt trong các trận không chiến tầm gần.

Hiện nay, F-5 vẫn đang phục vụ trong biên chế các phi đội dự bị VFC-111 tại Căn cứ Không quân Hải quân Key West và VFC-203 tại Căn cứ Dự bị Liên hợp New Orleans. Dù vẫn duy trì được tính hữu dụng nhất định, dòng máy bay này ngày càng khó mô phỏng các chiến đấu cơ hiện đại của Trung Quốc và Nga.

Để kéo dài vòng đời của F-5, Hải quân Mỹ đã đầu tư đáng kể vào chương trình nâng cấp ARTEMIS. Gói nâng cấp này bổ sung màn hình hiển thị hiện đại, hệ thống điện tử hàng không mới, máy tính dữ liệu không lưu kỹ thuật số và bộ phát đáp ADS-B.

Ngoài ra, các biến thể nâng cấp theo tiêu chuẩn TacAir F-5AT còn được trang bị radar Nemesis, máy tính mới, hệ thống cảnh báo radar, màn hình gắn trên mũ phi công, liên kết dữ liệu và phần mềm mô phỏng các mối đe dọa hiện đại.

Nhờ đó, phiên bản F-5 nâng cấp sở hữu năng lực vượt xa nguyên mẫu thời Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, những cải tiến về hệ thống điện tử không thể khắc phục các hạn chế vốn có của khung thân máy bay đã cũ. Về bản chất, F-5 vẫn là một chiến đấu cơ thế hệ thứ ba với kích thước nhỏ và hiệu suất hạn chế so với các đối thủ hiện đại.

Trong khi đó, F/A-18 Super Hornet được trang bị radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) AN/APG-79, hệ thống tác chiến điện tử tiên tiến, pod chỉ thị mục tiêu ATFLIR và hệ thống tìm kiếm - theo dõi hồng ngoại (IRST).

Những trang bị này cho phép Super Hornet mô phỏng thực tế hơn các máy bay chiến đấu hiện đại như J-16 của Trung Quốc hay các biến thể Flanker tiên tiến của Nga. So với F-5, F/A-18 sở hữu khả năng tăng tốc tốt hơn, radar mạnh hơn, hệ thống cảm biến toàn diện hơn và hiệu suất cơ động vượt trội.

Nếu F-5 ngày càng gặp khó khăn trong việc tái hiện năng lực của các chiến đấu cơ thế hệ 4 và 4++, thì F/A-18 vốn là một tiêm kích thế hệ 4 thực thụ, đủ khả năng đảm nhiệm vai trò đối phương giả định trước những mối đe dọa ngày càng hiện đại mà quân đội Mỹ phải đối mặt.

Mỹ chuẩn bị cho cuộc cạnh tranh với Trung Quốc

Quá trình chuyển đổi từ F-5 sang F/A-18 Super Hornet được đánh giá là diễn ra đúng thời điểm. Hải quân Mỹ hiện đang tập trung huấn luyện cho các kịch bản xung đột cường độ cao tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Trong bối cảnh đó, các phi công Mỹ cần những đối thủ giả định có khả năng mô phỏng sát thực tế các chiến đấu cơ tiên tiến, thay vì những mẫu máy bay có nguồn gốc từ thập niên 1960 như F-5.

Không quân Mỹ cũng đang theo đuổi xu hướng tương tự. Lực lượng này đã bắt đầu sử dụng các phi đội F-35 chuyên trách vai trò đối phương giả định và giảm dần sự phụ thuộc vào các máy bay cũ do các nhà thầu tư nhân vận hành.

Chiến tranh trên không hiện đại ngày càng phụ thuộc vào các yếu tố như cảm biến tiên tiến, liên kết dữ liệu, tác chiến điện tử và tên lửa tầm xa. Vì vậy, các máy bay đối phương giả định phải có khả năng tái hiện những năng lực này để chuẩn bị cho phi công một môi trường tác chiến thực tế. Nếu không, giá trị huấn luyện sẽ bị hạn chế đáng kể.

Tuy nhiên, F/A-18 Super Hornet cũng không phải là giải pháp hoàn hảo. Chi phí vận hành của loại máy bay này cao hơn đáng kể so với F-5, trong khi Hải quân Mỹ hiện vẫn đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt máy bay chiến thuật. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng Super Hornet có thể chỉ đóng vai trò giải pháp chuyển tiếp trong nhiệm vụ đối phương giả định.

Về lâu dài, lực lượng đối phương giả định của Mỹ có thể được bổ sung những hệ thống tiên tiến hơn như chương trình Máy bay Chiến đấu Hợp tác (Collaborative Combat Aircraft - CCA) hoặc các nền tảng tác chiến tự hành sử dụng trí tuệ nhân tạo.

Dù sắp rời khỏi vai trò huấn luyện chủ lực, F-5 vẫn được xem là một trong những máy bay đối phương giả định thành công nhất trong lịch sử quân đội Mỹ. Với chi phí thấp, độ tin cậy cao và khả năng cơ động tốt, loại máy bay này đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ phi công chiến đấu trong suốt nhiều thập kỷ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Lầu Năm Góc ngày càng tập trung vào khả năng cạnh tranh với Trung Quốc, yêu cầu mô phỏng chính xác năng lực của đối thủ đã trở nên quan trọng hơn lợi thế về chi phí mà một chiến đấu cơ thế hệ thứ ba như F-5 có thể mang lại.