Từ những khu đất quây tôn, dự án bỏ hoang, nhiều không gian tại TP.HCM đang dần “mở cửa” trở lại với người dân. Công viên, mảng xanh xuất hiện ngày càng nhiều, không chỉ làm dịu đi nhịp sống đô thị, mà còn góp phần định hình một thành phố đáng sống hơn.

Không gian mở - bước chuyển tư duy đô thị

Vào mỗi buổi tối, nhất là những ngày cuối tuần, công viên Lý Thái Tổ (phường Vườn Lài) trở nên đông đúc, nhộn nhịp. Từng nhóm người tản bộ, trẻ em chơi đùa, xem nhạc nước, người lớn tuổi tập thể dục, thư giãn trò chuyện, các bạn trẻ tụ tập đánh cầu lông, trượt patin.

Không gian này chỉ mới đi vào hoạt động khoảng nửa năm, nhưng đã nhanh chóng trở thành một điểm đến quen thuộc của người dân Thành phố.

"Có những không gian như này để các con sinh hoạt, vui chơi, người dân đi dạo, bình thường đi làm không có nơi rộng rãi để thư giãn. Như các bé nhỏ hoặc đi công viên hoặc khu vui chơi, tham gia các hoạt động ngoài trời như thế này sẽ thích hơn" - chị Thái Thị Ngọc Hiền, sống tại phường Bình Đông đưa con đến đây chơi nhận xét.

Trần Huỳnh Quế Minh cùng nhóm bạn lần đầu ghé công viên bày tỏ: "Xung quanh đây là khu vực vòng xoay nên gắn kết được nhiều phường. Mọi người có thêm không gian để tham gia hoạt động thể thao, ngắm cảnh. Mong sắp tới có thêm tuyến metro gần đây để những người ở xa có thể đến công viên này, hoặc có các tiện ích khác, như wifi công cộng chẳng hạn".

Trong thời gian gần đây, hàng loạt khu đất trống, dự án treo hoặc đất công chưa khai thác hiệu quả đã được TP.HCM chỉnh trang, chuyển đổi thành công viên, vườn hoa, không gian sinh hoạt cộng đồng. Từ công viên Lý Thái Tổ, công viên Phan Đình Phùng, đến các không gian ven sông khu Nhà Rồng - Khánh Hội, một diện mạo mới đang dần hình thành rõ ràng hơn trong tư duy quy hoạch: đưa không gian công cộng trở lại vị trí trung tâm của đời sống đô thị.

Khi “đất vàng” không còn chỉ để sinh lời

Theo ông Nguyễn Hồ, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Kiến trúc sư TP.HCM, việc tận dụng các khu “đất vàng” cho không gian công cộng không chỉ là giải pháp tình thế, mà là một chiến lược dài hạn. Trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn chế, cách tiếp cận không nằm ở việc “tìm đất mới”, mà là tái cấu trúc lại quỹ đất hiện có.

Ông cho rằng, nếu nhìn theo hướng này, bài toán tưởng chừng khó lại trở nên khả thi. Việc chuyển đổi đất công nghiệp cũ, kho bãi, trụ sở di dời… sang công viên hoàn toàn nằm trong thẩm quyền quản lý và có thể triển khai nếu có quyết tâm.

Tuy nhiên, điều quan trọng là không thể dừng lại ở các giải pháp tạm thời. Những không gian đã hình thành cần được xác lập ổn định, lâu dài trong quy hoạch, để phát huy hiệu quả bền vững.

"Giá trị tăng thêm từ những dãy bất động sản xung quanh khi bạn ở những khu vực có cây xanh, công viên, thì giá trị tăng lên rất lớn. Thành phố sẽ thu lại nguồn ngân sách bền vững hơn thông qua thuế tài sản và thuế kinh doanh dịch vụ.... Đồng thời, giảm thiểu chi phí hạ tầng xã hội và y tế. Không gian công cộng giúp giảm áp lực ngập lụt, giảm ô nhiễm không khí và nâng cao sức khỏe tinh thần, thể chất, tăng hiệu suất lao động" - ông Hồ nhận định.

Như vậy, ở góc nhìn kinh tế, chuyển “đất vàng” thành không gian công cộng đồng nghĩa với việc thành phố chấp nhận đánh đổi nguồn thu trước mắt: không đấu giá đất, không phát triển các dự án thương mại. Nhưng đổi lại là những lợi ích dài hạn mang tính hệ thống.

Giá trị bất động sản xung quanh tăng lên, nguồn thu thuế trở nên ổn định hơn theo thời gian. Đồng thời, các chi phí xã hội, từ y tế, môi trường đến hạ tầng thoát nước đều được giảm tải đáng kể. Đó là chưa kể đến yếu tố khó đo đếm hơn: sức khỏe thể chất, tinh thần và chất lượng sống của người dân.

Với việc có thêm nhiều công viên, vườn hoa, thành phố đã giải quyết được nhu cầu lớn về cây xanh của cư dân đô thị, có chỗ để đi dạo, đi bộ, hít thở không khí trong lành. Lợi ích lớn nhất là tạo ra được một thương hiệu đô thị, “kéo” đầu tư, khi nhiều người không còn muốn đến những nơi có nhiều cao ốc, mà là ở một nơi gọi là “thành phố đáng sống”.

Ông Nguyễn Hồ cho rằng để không gian công cộng thực sự có sức sống, cần có “phần hồn” - đó là các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, sinh hoạt cộng đồng.

"Ở TP.HCM bây giờ thì đây là cơ hội rất lớn, vì chúng ta có đảo, có biển, rồi có đồng bằng, có di tích cổ và có những thành phố mới. Thế thì không riêng gì ở trong nội đô của TP.HCM cũ, mà kể cả TP.HCM mới, các công viên, mảng xanh đều phải có những sinh hoạt cộng đồng, tạo nên sức sống và một bản sắc riêng" - ông Hồ nói.

Trả lại chỗ đứng cho con người trong đô thị

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, trong năm nay,dấu mốc kỷ niệm 50 năm TP.HCM vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh,thành phố dự kiến tổ chức gần 100 chương trình biểu diễn nghệ thuật tại các không gian công cộng. Các hoạt động không chỉ dừng lại ở sân khấu truyền thống, mà được mở rộng ra nhiều loại hình như đờn ca tài tử, hát bội, cải lương, âm nhạc dân gian, nghệ thuật đương đại…

Điểm mới là cách tiếp cận: thay vì “mời người dân đến rạp”, nghệ thuật được đưa ra không gian mở - từ phố đi bộ Nguyễn Huệ, khu vực trước Bưu điện Thành phố, đến các bảo tàng, công viên, quảng trường và di tích.

Những chương trình này không chỉ phục vụ đời sống tinh thần, mà còn góp phần đưa các không gian công cộng trở thành “thiết chế văn hóa mở”, nơi người dân có thể tiếp cận nghệ thuật một cách tự nhiên, thường xuyên. Đây cũng là cách để lan tỏa giá trị lịch sử, văn hóa của thành phố trong dịp kỷ niệm 50 năm - để người dân không chỉ “xem” mà thực sự “sống trong không khí kỷ niệm”.

KTS Khương Văn Mười, nguyên Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM nhận định, việc tháo dỡ các khu đất quây tôn, mở ra không gian công cộng đã tạo ra sự thay đổi rõ rệt về cảm nhận đô thị: từ chật chội, bí bách sang thông thoáng, dễ chịu hơn.

Ông cho rằng, dù các công viên hiện nay phần lớn mang tính tạm thời, nhưng nếu được đầu tư bài bản hơn - từ ghế ngồi, khu vui chơi, lối đi bộ đến các hoạt động buổi tối, sẽ nhanh chóng trở thành những không gian gắn bó với đời sống người dân.

Bên cạnh đó, yếu tố kết nối hạ tầng cũng đóng vai trò then chốt. Một công viên dù đẹp đến đâu cũng khó phát huy giá trị nếu người dân khó tiếp cận. Do đó, cần gắn kết chặt chẽ với giao thông công cộng, đặc biệt là hệ thống metro và xe buýt.

Song song với đó là bài toán bãi đậu xe - một “điểm nghẽn” lâu nay. Việc phát triển các bãi xe ngầm, kết hợp với thương mại - dịch vụ, được xem là hướng đi cần thiết để giải quyết thiếu hụt không gian tại khu trung tâm.

Quan trọng hơn, theo ông Mười, không gian chỉ thực sự “sống” khi có con người. Các hoạt động thể thao, văn hóa, sinh hoạt cộng đồng cần được khuyến khích đưa vào công viên, để tạo nên sự gắn kết và chia sẻ trong cộng đồng.

"Ngườiquản lý Nhà nước tạo điều kiện, rồi người dân tham gia. Khi doanh nghiệp vượt qua khung hành chính mà có thương hiệu rồi thì họ rất cẩn thận, làm tốt. Nhà nước giao cho doanh nghiệp làm, xong rồi bài toán hoán đổi hay doanh nghiệp đóng góp, san sẻ với chính quyền địa phương, chỗ nào thuận lợi thì tôi nghĩ không nên cứng nhắc. Có cái nghề chăm sóc cây cảnh, tố chức không gian, tổ chức nội dung hoạt động, mỗi người một vai. Làm sao để họ có khả năng phát huy, Nhà nước lo chuyện khác" - KTS Khương Văn Mười đề xuất.

Có thể thấy, việc hình thành không gian công cộng không chỉ là câu chuyện quy hoạch hay đầu tư, mà là sự phối hợp của nhiều yếu tố: quản lý nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và chính người dân. Không gian công cộng có thể được tạo ra trong thời gian ngắn, nhưng để trở thành một phần của đời sống, cần nhiều hơn những mảng xanh và lối đi bộ. Khi người dân quay lại, dừng chân lâu hơn, gặp gỡ nhau thường xuyên hơn - đó là lúc công viên không còn là một công trình, mà trở thành ký ức đô thị.

Nhưng một đô thị đáng sống không chỉ dừng lại ở việc “có nơi để đi”, mà còn phải trả lời một câu hỏi sâu hơn: người dân có đủ điều kiện để sống ổn định, an tâm và gắn bó lâu dài hay không? Đó cũng là lúc câu chuyện chuyển sang một tầng nền khác - an sinh xã hội, nơi quyết định chất lượng sống không chỉ bằng không gian, mà bằng khả năng tiếp cận cuộc sống của mỗi người dân.