Tôi lại muốn đặt một câu hỏi khác: Nếu đã có phương án phá dỡ trụ sở hiện nay, thì tại sao nhất thiết phải xây một trụ sở UBND mới ngay trên khu đất ấy?

Hồ Gươm và vùng phụ cận là một trong những không gian lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc biệt nhất của Hà Nội. Trong khi đó, một bộ máy chính quyền của Hà Nội hôm nay đã có quy mô và nhu cầu hoàn toàn khác so với Hà Nội vài chục năm trước.

Vậy có nên tiếp tục cố gắng giải bài toán trụ sở hành chính của một thành phố với nhiều triệu dân trên một khu đất vốn đã rất chật bên Hồ Gươm, hay chuyển đi nơi khác. Dưới đây là vài đề xuất cụ thể:

Nghiên cứu trả lại Tòa Đốc lý cho Hồ Gươm

Hồ Gươm và vùng phụ cận không chỉ có những di tích cổ như đền Ngọc Sơn, Tháp Bút, tượng vua Lê Thái Tổ... Giá trị của không gian này còn được tạo nên bởi nhiều lớp kiến trúc hình thành trong những thời kỳ khác nhau. Đặc biệt, từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, những dãy phố và công trình công cộng được xây dựng quanh hồ đã góp phần định hình diện mạo đô thị mà chúng ta còn nhận thấy đến hôm nay.

Trong số đó có nhiều công trình được xây dựng dưới thời Pháp thuộc. Nhưng nguồn gốc thuộc địa không tự nó làm mất đi giá trị lịch sử và kiến trúc của một công trình. Sau hơn một thế kỷ, những công trình ấy đã trở thành chứng tích của một giai đoạn phát triển đô thị Hà Nội, là một lớp trong ký ức kiến trúc của thành phố. Bảo tồn chúng không có nghĩa là tôn vinh chế độ thuộc địa, mà là tôn trọng lịch sử với tất cả những gì lịch sử đã để lại.

Khu vực trụ sở UBND thành phố hiện nay là một trường hợp như vậy. Tại đây từng có Tòa Đốc lý Hà Nội, một công trình hành chính tiêu biểu của thời kỳ Pháp thuộc. Trong quần thể hiện nay vẫn còn những công trình kiến trúc Pháp có giá trị mà chính phương án quy hoạch mới cũng xác định cần bảo tồn.

Tòa Đốc lý có thể không phải một kiệt tác kiến trúc, càng không cần phải tô đẹp ý nghĩa chính trị của chức năng mà nó từng đảm nhiệm. Nhưng nó có một giá trị khác khó thay thế: Đó từng là Tòa Thị chính của Hà Nội và là một phần lịch sử của chính khu đất đang đặt trụ sở chính quyền thành phố hôm nay.

Vì vậy, nếu các khối trụ sở hiện nay thực sự được phá dỡ, tôi nghĩ nên đặt lên bàn một phương án khác thay vì mặc nhiên xây tiếp một tòa nhà hành chính 9 tầng tại đó: Nghiên cứu phục hồi Tòa Đốc lý theo diện mạo lịch sử, trên cơ sở những phần kiến trúc còn lại cùng hồ sơ, bản vẽ và tư liệu đủ tin cậy.

Tòa Đốc lý sau khi được phục hồi có thể chuyển đổi công năng thành một khách sạn di sản cao cấp, với quy mô vừa phải và những yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt. Một phần không gian có thể dành để giới thiệu lịch sử Tòa Đốc lý, lịch sử chính quyền đô thị Hà Nội và những biến đổi của khu vực phía đông Hồ Gươm.

Vị trí đặc biệt, lịch sử của công trình và cảnh quan Hồ Gươm tự nó đã tạo nên giá trị. Không cần một tòa nhà cao tầng mới. Phần diện tích được giải phóng còn lại nên dành nhiều nhất có thể cho cây xanh, đường đi bộ và không gian công cộng.

Tất nhiên, nếu lựa chọn mô hình khách sạn di sản thì phải tránh một cách làm đã khá quen thuộc ở nhiều nơi: Giữ một mặt tiền cổ rồi xây phía sau một khối công trình khổng lồ. Dứt khoát không nênlàm như vậy, bảo tồn phải đúng nghĩa là bảo tồn thực sự.

Còn UBND thành phố, tại sao không chuyển đi?

Đây mới là vấn đề tôi muốn đặt ra. Hà Nội hôm nay đã mở rộng rất xa khỏi Hồ Gươm. Diện tích, dân số, cấu trúc đô thị và hệ thống giao thông của thành phố đều đã thay đổi căn bản và trong tương lai với tầm nhìn 100 năm thì còn thay đổi nhiều cả về quy mô và dân số. Vậy tại sao trung tâm điều hành của một Hà Nội trong tương lai vẫn nhất thiết phải nằm trên khu đất được lựa chọn từ thời Hà Nội còn rất nhỏ?

Nếu phải đầu tư một trụ sở mới, tôi cho rằng nên nghiên cứu một Trung tâm chính trị - hành chính mới của Hà Nội, tại một khu vực đủ rộng và có vị trí hợp lý trong cấu trúc của Hà Nội mở rộng.

Có thể nghiên cứu bố trí Thành ủy, HĐND, UBND thành phố và các cơ quan phục vụ trực tiếp trong một quần thể thống nhất. Đó không nhất thiết phải là một tòa nhà đồ sộ. Có thể là một quần thể kiến trúc thấp tầng hoặc trung tầng, có quảng trường, cây xanh, hạ tầng ngầm, giao thông công cộng thuận tiện và đặc biệt phải có quỹ đất dự phòng cho sự phát triển của bộ máy thành phố trong nhiều thập niên.

Vị trí cụ thể ở đâu cần được nghiên cứu nghiêm túc trên cơ sở quy hoạch Hà Nội mở rộng. Có thể ở phía Tây, phía Bắc, phía Đông hoặc một khu vực khác thuận lợi hơn. Điều quan trọng là đừng lấy Hồ Gươm làm tâm rồi mới hỏi trụ sở phải đặt ở đâu.

Hãy đặt bản đồ Hà Nội của tương lai lên bàn rồi tìm một vị trí hợp lý cho trung tâm chính trị - hành chính của thành phố.

Đừng xây một trụ sở cho vài chục năm

Nếu đã bỏ tiền xây dựng một trung tâm chính trị - hành chính mới, hãy nghĩ cho 50 năm, 100 năm. Một khu đất đủ rộng sẽ cho phép Hà Nội giải quyết đồng thời nhiều vấn đề mà khu đất bên Hồ Gươm không thể giải quyết được. Cơ quan Đảng, chính quyền và HĐND ở gần nhau hơn; giao thông và an ninh được tổ chức đồng bộ; có không gian công cộng và cây xanh; có khả năng mở rộng khi cần mà không phải vài chục năm sau lại phá một tòa nhà để xây một tòa nhà lớn hơn. Và quan trọng hơn, Hồ Gươm sẽ bớt đi một chức năng hành chính nặng nề. Đó cũng là một cách bảo tồn.

Bảo tồn Hồ Gươm không chỉ là giữ Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn hay những ngôi nhà cổ. Bảo tồn còn có thể là chủ động đưa những chức năng ngày càng lớn ra khỏi lõi lịch sử, để lõi lịch sử được nhẹ đi.

Vì vậy, trước phương án phá dỡ trụ sở UBND hiện nay để xây một tòa nhà 9 tầng, tôi nghĩ Hà Nội nên cân nhắc thêm một phương án hoàn toàn khác: không xây trụ sở UBND mới bên Hồ Gươm.

Nghiên cứu phục hồi Tòa Đốc lý, khai thác nó như một khách sạn di sản cao cấp với những điều kiện bảo tồn nghiêm ngặt; phần không gian còn lại ưu tiên trả cho cảnh quan và công cộng. Đồng thời, tìm một khu đất mới đủ rộng để xây dựng Trung tâm chính trị - hành chính Hà Nội cho 100 năm tới.

Có thể chi phí trước mắt lớn hơn. Nhưng quy hoạch một Thủ đô không thể chỉ tính cho trước mắt. Hà Nội đã lớn hơn rất nhiều chiếc áo mà lịch sử để lại quanh Hồ Gươm.

Nếu đã quyết định phá dỡ trụ sở cũ, thì đây có thể chính là cơ hội để bước ra khỏi chiếc áo ấy, thay vì phá một tòa nhà bên Hồ Gươm rồi lại xây tại đó một tòa nhà lớn hơn.