Hiệp ước New START đặt ra giới hạn đối với số lượng tên lửa và đầu đạn hạt nhân đang triển khai của hai quốc gia sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới là Nga và Mỹ. Việc hiệp ước này kết thúc, trong khi triển vọng đàm phán gần như bằng không, có thể mở ra một giai đoạn cạnh tranh hạt nhân gay gắt giữa các cường quốc.

“Tôi thực sự tin rằng chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc chạy đua vũ trang mới. Tôi không nghĩ trong quãng đời còn lại của mình sẽ còn xuất hiện một hiệp ước nào khác nhằm giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân”, ông James Acton, đồng Giám đốc Chương trình Chính sách Hạt nhân tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định.

Hơn nửa thế kỷ kiểm soát vũ khí sắp khép lại?

Việc New START hết hiệu lực cũng khép lại hơn 50 năm nỗ lực của Washington và Moscow nhằm kiểm soát kho vũ khí hạt nhân của mỗi bên, dù luôn tồn tại sự ngờ vực lẫn nhau. Những nỗ lực này bắt đầu từ thời Tổng thống Mỹ Richard Nixon và Tổng Bí thư Liên Xô Leonid Brezhnev năm 1972, kéo dài tới các cuộc đàm phán giữa Tổng thống Ronald Reagan và Tổng Bí thư Mikhail Gorbachev năm 1985 tại Geneva.

Hiệp ước START I, được ký tháng 7/1991, vài tháng trước khi Liên Xô tan rã, lần đầu tiên áp đặt các giới hạn đáng kể đối với vũ khí hạt nhân chiến lược của Mỹ và Liên Xô, mà sau này là Nga, đồng thời thiết lập cơ chế thanh sát làm nền tảng cho kiểm soát vũ khí thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.

Sau một thời gian gián đoạn, START I được thay thế bằng New START, ký năm 2010 và gia hạn vào năm 2021. Hiệp ước này giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân mà mỗi quốc gia được phép triển khai ở mức 1.550 - con số vẫn đủ để hủy diệt lẫn nhau và gây tổn thất nghiêm trọng cho phần lớn thế giới.

Tổng thống Nga Vladimir Putin từng đề xuất Mỹ và Nga có thể tự nguyện tiếp tục tuân thủ các giới hạn hiện nay sau khi hiệp ước hết hạn. Tổng thống Mỹ Donald Trump, người mô tả đề xuất của ông Putin là “một ý tưởng hay”, vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức, nhưng cho biết ông mong muốn “một thỏa thuận mới tốt hơn nhiều”, bao gồm cả Nga và Trung Quốc.

Một quan chức Nhà Trắng cho biết Tổng thống Trump đã nhiều lần đề cập tới mối đe dọa mà vũ khí hạt nhân gây ra cho thế giới, đồng thời bày tỏ mong muốn duy trì các giới hạn và đưa Trung Quốc tham gia các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí.

Tuy nhiên, các cuộc thảo luận về New START - vốn được ký trong giai đoạn “tái thiết quan hệ” không mấy thành công giữa Mỹ và Nga dưới thời Tổng thống Barack Obama - đã đổ vỡ sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022. Một năm sau, Tổng thống Putin tuyên bố đình chỉ hiệp ước và ám chỉ khả năng nối lại thử nghiệm hạt nhân.

Năm 2025, Tổng thống Trump đã chỉ đạo Lầu Năm Góc nối lại hoạt động thử nghiệm hạt nhân “trên cơ sở ngang bằng” với Nga và Trung Quốc, dù chưa rõ ông đề cập đến các vụ nổ hạt nhân thực tế hay việc thử nghiệm các phương tiện mang vũ khí hạt nhân.

Thiếu lòng tin và nguy cơ chạy đua vũ trang

Ông Pavel Podvig, Giám đốc Dự án Lực lượng Hạt nhân Nga, cho rằng không thể có một hiệp ước nào tốt hơn hiện trạng chung của mối quan hệ song phương. “Việc không có hiệp ước nào phản ánh thực tế những gì đang diễn ra rộng hơn giữa Mỹ và Nga”, ông nói.

Dù nổi tiếng với phong cách khó đoán, Tổng thống Trump vẫn có thể đưa ra một tuyên bố vào phút chót chấp nhận đề xuất của Nga về việc tiếp tục tuân thủ các giới hạn của New START thêm một năm. Bà Rose Gottemoeller, người từng là trưởng đoàn đàm phán New START khi giữ chức Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ, cho rằng đây là một quyết định “hiển nhiên”.

Theo bà, Mỹ sẽ rơi vào thế bất lợi nếu hai nước lao vào cuộc chạy đua tăng số lượng đầu đạn hạt nhân. “Nga có thể bổ sung đầu đạn nhanh hơn chúng ta”, bà cảnh báo.

Trong khi đó, cựu Tổng thống Nga và hiện là Phó Chủ tịch Hội đồng an ninh Nga Dmitry Medvedev cho rằng căng thẳng liên quan đến Ukraine và những bất đồng căn bản với Washington khiến hai bên khó có thể đạt được một thỏa thuận mới. “Thà không có thỏa thuận nào còn hơn một thỏa thuận chỉ che đậy sự thiếu tin tưởng lẫn nhau và kích hoạt chạy đua vũ trang ở các nước khác”, ông nói.

Dù vẫn tuân thủ New START, Nga tiếp tục duy trì sản xuất hàng loạt vũ khí và đầu đạn hạt nhân mới, trong khi Mỹ ưu tiên hiện đại hóa kho vũ khí cũ. Tuy nhiên, theo ông Vasily Kashin, Giáo sư tại Trường Kinh tế Cao cấp Moscow, Nga không mấy quan tâm đến việc mở rộng kho vũ khí nếu vẫn duy trì được thế cân bằng chiến lược với Mỹ.

“Chúng tôi hài lòng với tình hình hiện tại và an ninh ở đây đã được đảm bảo. Tại sao Nga phải bắt đầu một cuộc chạy đua vũ trang và tốn thêm tiền vào đó? Chúng tôi không cần phải làm vậy vì chúng tôi đã có lợi thế rồi”, ông Kashin nói.

Một trong những giá trị cốt lõi của New START là cơ chế xác minh, thanh sát và thông báo chi tiết nhằm giảm nguy cơ hiểu lầm có thể dẫn đến khủng hoảng hạt nhân. Tuy nhiên, cơ chế này đã bị đình chỉ trong đại dịch Covid-19 và chấm dứt hoàn toàn khi Nga đình chỉ hiệp ước năm 2023.

Theo ông Podvig, việc gia hạn các mức trần vũ khí sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu không khôi phục cơ chế minh bạch này. “Giá trị của New START không nằm ở các con số, mà ở toàn bộ hệ thống thanh sát, trao đổi dữ liệu và thông báo”, ông nhấn mạnh.

Những vũ khí nằm ngoài hiệp ước và bài toán Trung Quốc

Tình trạng thiếu lòng tin càng trầm trọng hơn khi nhiều loại vũ khí mới không nằm trong phạm vi điều chỉnh của New START. Nga đang phát triển các hệ thống mang vũ khí hạt nhân tiên tiến như tên lửa hành trình chạy bằng năng lượng hạt nhân Burevestnik, ngư lôi hạt nhân Poseidon, cùng các vũ khí thông thường siêu thanh như tên lửa Oreshnik.

Trong khi đó, Tổng thống Trump đang thúc đẩy dự án phòng thủ tên lửa Vòm Vàng (Golden Dome). Dự án này bị phía Nga chỉ trích là “cực kỳ khiêu khích” và đi ngược lại tinh thần của New START.

Cuộc chạy đua mở rộng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc cũng khiến các cuộc thảo luận kiểm soát vũ khí trở nên phức tạp hơn. Theo Financial Times, Mỹ và Nga hiện nắm giữ khoảng 86% tổng số vũ khí hạt nhân toàn cầu, trong khi kho vũ khí của Trung Quốc đã tăng gấp đôi trong những năm gần đây.

Theo ông Acton, tại Mỹ đang tồn tại quan điểm cho rằng Washington cần tăng cường năng lực để đối phó với Trung Quốc, trong khi Bắc Kinh khó chấp nhận đàm phán kiểm soát vũ khí cho đến khi đạt được thế cân bằng với Mỹ.

“Vũ khí hạt nhân của Trung Quốc là vấn đề của ông Trump, không phải của chúng tôi. Chính cách tiếp cận cho rằng Mỹ phải mạnh ngang Nga và Trung Quốc cộng lại mới có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới”, ông Kashin nói.