Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa bày tỏ sự không hài lòng với Oman sau nhiều tuần kỳ vọng quốc gia Vùng Vịnh có thể đóng vai trò cầu nối trong nỗ lực đạt thỏa thuận hạt nhân với Iran và mở lại eo biển Hormuz.

Phát biểu tại Phòng Bầu dục ngày 17/8, ông Trump cho rằng Oman “đã không hành xử đúng mực” và cảnh báo Mỹ có thể xử lý nước này “rất dễ dàng, giống như những nước khác”. Tổng thống Mỹ không nói cụ thể hành động nào của Oman khiến ông tức giận.

Đằng sau lời đe dọa tấn công Oman là sự bí bách về giải pháp cho cuộc xung đột tại Trung Đông mà Mỹ đang gặp phải. Với vị trí nằm bên bờ phía Nam eo biển, Oman từ lâu đã duy trì quan hệ với Iran và từng nhiều lần làm trung gian giữa Tehran và Washington.

Trong nhiều tuần, Nhà Trắng liên tục phát tín hiệu rằng Iran đang tiến gần một thỏa thuận hạt nhân; đồng thời kỳ vọng Oman có thể đóng vai trò quan trọng trong việc mở lại eo biển Hormuz. Nhưng sự kỳ vọng đó vẫn chưa được thỏa mãn.

Và khi thỏa thuận vẫn chưa thành hiện thực, quốc gia vùng Vịnh nhỏ bé này đã trở thành đối tượng bị ông Trump chỉ trích.

Oman mắc kẹt giữa cuộc đối đầu Mỹ - Iran

Theo các quan chức Mỹ, vấn đề Oman hiện khá phức tạp. Oman đang đàm phán với Iran về việc cho phép mở rộng hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz. Nếu đạt được thỏa thuận, đây có thể là bước quan trọng nhằm giảm sức ép lên thị trường năng lượng thế giới và hạ nhiệt giá nhiên liệu tại Mỹ.

Tuy nhiên, trong chính quyền Trump tồn tại quan điểm rằng Oman không chỉ giúp giải quyết vấn đề hàng hải mà còn có thể ngầm hỗ trợ Iran đạt được một thỏa thuận hạt nhân có lợi hơn cho Tehran. Sự nghi ngờ này là điểm khiến Washington ngày càng mất kiên nhẫn. Oman từng được coi là một trong những kênh liên lạc hiệu quả nhất giữa Mỹ và Iran. Nhưng sau khi chiến tranh nổ ra, vai trò trung gian của Muscat bị lu mờ khi Mỹ chuyển sang sử dụng Qatar và Pakistan làm các kênh trung gian mới. Bởi vậy, điều trớ trêu là quốc gia từng được Washington coi là cầu nối với Tehran nay lại bị cáo buộc là trở ngại đối với một thỏa thuận mà chính Washington mong muốn.

Đằng sau căng thẳng Mỹ - Oman hiện tại là câu hỏi: Ai sẽ kiểm soát hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz sau chiến tranh? Trước xung đột, khoảng 1/5 lượng dầu và năng lượng toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này. Washington muốn eo biển này được khôi phục tình trạng mở cửa như trước khi xung đột nổ ra và hoạt động hàng hải trở lại bình thường. Trong khi đó, Iran đang thúc đẩy một cơ chế quản lý mới với Oman, trong đó Tehran có thể giữ vai trò đáng kể đối với hoạt động hàng hải.

Một số quan chức Mỹ lo ngại thỏa thuận Iran - Oman có thể giúp hợp pháp hóa hoặc củng cố yêu sách kiểm soát của Tehran đối với eo biển. Steven Cook, chuyên gia về Trung Đông tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ, cho rằng Iran đang gây sức ép với Oman để kế hoạch quản lý chung có được “vỏ bọc” của một dự án hợp pháp giữa hai quốc gia nằm hai bên eo biển.

Trong mắt Washington, khả năng này là vấn đề không thể xem nhẹ. Bởi nếu Iran có thể biến việc kiểm soát luồng tàu qua Hormuz thành một thực tế được quốc tế thừa nhận, tiền lệ này có thể ảnh hưởng đến cách các cường quốc khác tiếp cận những tuyến hàng hải chiến lược trên thế giới. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio từng cảnh báo việc Iran thu phí tàu thuyền qua Hormuz sẽ là “lằn ranh đỏ” của chính quyền Trump.

Kiên nhẫn dần “cạn” với đồng minh

Oman không phải quốc gia đầu tiên bị ông Trump gây sức ép vì không hỗ trợ đủ cho nỗ lực của Mỹ tại Iran. Trước đó, ông đã chỉ trích Hàn Quốc và quyết định cắt giảm vai trò của Mỹ trong cuộc tập trận chung với Seoul. Tổng thống Trump cho rằng Mỹ đang duy trì khoảng 39.000 binh sĩ tại Hàn Quốc để bảo vệ đồng minh trước Triều Tiên, nhưng Seoul lại không sẵn sàng hỗ trợ Washington trong cuộc chiến Iran. Các đồng minh châu Âu như Anh và Tây Ban Nha cũng bị Tổng thống Mỹ chỉ trích vì không làm đủ để đối phó với Iran.

Điểm chung trong những trường hợp này là quan điểm quen thuộc của ông Trump: Mỹ đang phải gánh quá nhiều chi phí cho an ninh của các đồng minh, trong khi các nước này không đáp lại bằng mức độ hỗ trợ tương xứng.

Với Oman, logic đó còn được đẩy xa hơn. Washington đang tìm kiếm một lối thoát cho cuộc chiến Iran, nhưng chưa đạt được mục tiêu. Hạn chót 60 ngày mà ông Trump đặt ra từ tháng 6 để chấm dứt chiến tranh và buộc Tehran từ bỏ chương trình hạt nhân đã hết hạn mà hai bên vẫn chưa nhượng bộ. Trong hoàn cảnh đó, sức ép đối với Oman có thể được xem là một phần của nỗ lực buộc tất cả các bên liên quan phải tạo điều kiện cho Washington đạt được một thỏa thuận.

Nguy cơ phản tác dụng

Đây chính là nghịch lý trong chiến lược của ông Trump. Oman có quan hệ lâu đời với Iran và chính điều đó khiến Muscat trở thành một trong số ít quốc gia có khả năng duy trì kênh đối thoại với Tehran. Một số quan chức Mỹ cho rằng Oman đang đứng về phía Iran. Nhưng những người khác lại cho rằng quan hệ của Oman với Tehran chính là tài sản ngoại giao mà Washington cần để đạt được thỏa thuận.

Nếu Mỹ gây sức ép quá mức với Oman, Washington có nguy cơ tự làm suy yếu một trong những kênh trung gian hiếm hoi còn có thể tiếp cận Tehran. Steven Cook cảnh báo những lời đe dọa của ông Trump có thể khiến Iran càng tin rằng Washington đang ở thế yếu. Nói cách khác, thay vì buộc Tehran nhượng bộ, sức ép với Oman có thể khiến Iran càng cứng rắn hơn trong vấn đề Hormuz.

Nhưng nếu không gây sức ép, chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng không còn lựa chọn nào để giải quyết hàng loạt bài toán hóc búa ở Trung Đông. Yêu cầu hiện nay không chỉ là mở lại một tuyến hàng hải. Washington phải đồng thời giải quyết ít nhất ba vấn đề: chương trình hạt nhân Iran, tương lai của eo biển Hormuz và cơ chế chấm dứt chiến tranh.

Ba vấn đề này là riêng biệt, nhưng đang ngày càng gắn chặt với nhau. Ông Trump từng tuyên bố mục tiêu là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Nhưng nếu Tehran đồng ý khôi phục hoàn toàn giao thông qua eo Hormuz, Tổng thống Mỹ được cho là sẵn sàng tuyên bố con đường tiến tới vũ khí hạt nhân của Iran đã bị chặn và chiến tranh đã kết thúc.

Điều đó cho thấy Hormuz có thể đã trở thành con bài mặc cả quan trọng nhất trong giai đoạn cuối của cuộc xung đột. Iran hiểu điều này và muốn đổi việc mở eo biển lấy những nhượng bộ về trừng phạt, phong tỏa, tài sản bị đóng băng và các vấn đề an ninh. Mỹ lại muốn mở Hormuz nhưng không trao cho Tehran quyền kiểm soát lâu dài đối với tuyến hàng hải chiến lược. Còn Oman đứng giữa hai bên, vừa là trung gian ngoại giao, vừa là quốc gia có lợi ích trực tiếp đối với tương lai của eo biển.

Vì thế, lời đe dọa của ông Trump đối với Oman có thể không chỉ phản ánh sự tức giận nhất thời. Nó cho thấy cuộc đấu về tương lai Hormuz đang trở thành một trong những nút thắt quyết định việc cuộc chiến Iran có thể kết thúc hay không. Yếu tố quyết định cho cuộc đối đầu này là sự kiên nhẫn và sức chịu đựng trước tổn thất ngày càng tăng.

Trong thế giằng co hiện nay, việc Washington gây sức ép với Oman có thể là dấu hiệu cho thấy Mỹ đang thiếu kiên nhẫn – nhưng cũng có thể là dấu hiệu cho thấy con đường thoát khỏi cuộc chiến vẫn còn rất xa.