Không để tỷ lệ đồng thuận trở thành căn cứ thu hồi tự động

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, sáng 29/10, tại Nhà Quốc hội, dưới sự chủ trì của Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Phát biểu góp ý, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng cho biết, tại dự thảo Luật Đất đai sửa đổi, trường hợp nhà đầu tư đã nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên 75% diện tích và trên 75% số lượng người sử dụng đất thì Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét, thông qua việc thu hồi phần diện tích còn lại. Quy định này được đặt ra nhằm tháo gỡ tình trạng dự án đã thỏa thuận được phần lớn diện tích nhưng vẫn đình trệ do chưa đạt được đồng thuận với một số chủ sử dụng đất. Xét về mục tiêu, đây là giải pháp có thể góp phần hạn chế lãng phí nguồn lực, giảm thời gian triển khai và giải quyết những vướng mắc kéo dài.

Tuy nhiên, cơ chế thỏa thuận và cơ chế Nhà nước thu hồi đất có bản chất pháp lý khác nhau. Trong quan hệ dân sự, việc chuyển nhượng dựa trên sự tự nguyện của các bên. Khi Nhà nước thu hồi đất, quyền sử dụng đất của người dân có thể bị chấm dứt theo quyết định hành chính, dù người sử dụng đất chưa đồng ý chuyển nhượng. Sự khác biệt đó đòi hỏi điều kiện áp dụng phải được quy định rõ ràng, tránh để công cụ tháo gỡ khó khăn cho dự án trở thành phương thức thay thế việc thương lượng với người dân.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, cần hết sức thận trọng khi chuyển từ quan hệ thỏa thuận dân sự sang cơ chế Nhà nước thu hồi đất. Theo đại biểu, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở tỷ lệ 75%, mà còn ở ranh giới giữa lợi ích công cộng và lợi ích kinh doanh thương mại. Đại biểu cảnh báo, nếu không xác định rõ ranh giới này, cơ chế mới có thể bị lợi dụng để chuyển rủi ro thương lượng của nhà đầu tư sang Nhà nước và người sử dụng đất. Vì vậy, ông kiến nghị bổ sung điều kiện áp dụng chặt chẽ, có cơ chế kiểm tra độc lập việc xác định tỷ lệ đồng thuận và phương án bồi thường. Việc thu hồi phần diện tích còn lại không được mặc nhiên thực hiện chỉ vì dự án đạt ngưỡng quy định. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm việc thu hồi đất có căn cứ, đúng mục tiêu và không làm suy giảm quyền lợi hợp pháp của những người chưa đồng thuận.

Cần bảo đảm thỏa thuận thực chất, tự nguyện

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Trương Hồ Hải, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang cho rằng, yêu cầu đồng thời đạt 75% diện tích đất và 75% số người sử dụng đất có thể tạo ra những vướng mắc trong thực tế. Theo đại biểu, có trường hợp nhà đầu tư đã thỏa thuận được với phần lớn người dân, diện tích đạt tỷ lệ cao nhưng chỉ thiếu một tỷ lệ nhỏ ở một trong hai tiêu chí. Khi đó, dự án vẫn có thể không triển khai được. Ngược lại, cũng cần tính đến tình huống một cá nhân hoặc tổ chức nắm giữ diện tích lớn, khiến sự đồng thuận của đông đảo người dân chưa đủ đáp ứng đồng thời cả hai điều kiện.

Đại biểu đề nghị cân nhắc quy định đạt 75% diện tích đất hoặc 75% số người sử dụng đất đồng thuận, đồng thời thiết kế cơ chế bảo vệ những người chưa đồng thuận, bảo đảm việc thỏa thuận thực chất, tự nguyện và không bị ép buộc.

Bài toán không đơn thuần là lựa chọn một tỷ lệ phù hợp. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng cơ chế vừa tháo gỡ điểm nghẽn, vừa ngăn ngừa khả năng lợi dụng chính sách để gây sức ép đối với người dân. Nếu quy định thiếu chặt chẽ, người chưa đồng ý chuyển nhượng có thể đứng trước nguy cơ mất quyền chủ động trong giao dịch. Khi đó, sự đồng thuận đạt được về mặt số lượng chưa chắc phản ánh đầy đủ tính tự nguyện của quá trình thương lượng.

Minh bạch cách tính, công khai căn cứ thu hồi

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn ĐBQH Vĩnh Long) cũng bày tỏ sự đồng tình với việc cần có giải pháp tháo gỡ những dự án đình trệ, nhưng nhấn mạnh việc thu hồi phần đất còn lại phải được xem xét thận trọng vì ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa đồng ý chuyển quyền.

Đại biểu đề nghị làm rõ tính hợp pháp của dự án, ranh giới đã được phê duyệt, tính thực chất của quá trình thỏa thuận và khả năng tiếp tục triển khai của nhà đầu tư. Đồng thời, cần xác định cụ thể thời điểm bắt đầu tính thời hạn thỏa thuận, cách xử lý khi ranh giới dự án thay đổi, cũng như trách nhiệm của nhà đầu tư nếu cố ý kéo dài quá trình thương lượng.

Một vấn đề khác được đại biểu đề nghị cần được quy định minh bạch là phương pháp xác định số lượng người sử dụng đất. Dự thảo cần làm rõ cách tính đối với trường hợp đồng quyền sử dụng đất, thừa kế chưa phân chia hoặc một người sở hữu nhiều thửa đất. Đồng thời, phải phân biệt hợp đồng đã ký và có hiệu lực với việc hoàn tất nhận chuyển quyền, tránh cách hiểu khác nhau khi áp dụng tại địa phương.

Đại biểu cũng kiến nghị công khai hồ sơ xác định tỷ lệ, phương pháp tính khoản bồi thường bổ sung và nguồn kinh phí trước khi Hội đồng nhân dân cấp tỉnh xem xét. Nghị quyết thông qua cần nêu rõ căn cứ thu hồi và cơ chế giám sát thực hiện. Người chưa đồng thuận phải được tiếp cận hồ sơ, giải trình và thực hiện quyền khiếu nại, khởi kiện theo quy định. Những yêu cầu này giúp hạn chế tình trạng áp dụng tùy nghi, đồng thời tạo cơ sở để người dân kiểm tra tính hợp pháp của quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản và cuộc sống của mình.

Bồi thường phải gắn với khả năng ổn định cuộc sống

Bên cạnh điều kiện thu hồi đất, chất lượng chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cũng là yếu tố quyết định mức độ đồng thuận của người dân. Đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa đề nghị, cụ thể hóa tiêu chí nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ bằng những tiêu chuẩn có thể kiểm chứng về hạ tầng, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận dịch vụ công, việc làm và sinh kế lâu dài. Khu tái định cư cần được chuẩn bị đầy đủ trước khi tổ chức di dời người dân.

Đại biểu nhấn mạnh, thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội phải đi đôi với bảo đảm cuộc sống của người dân. Không thể coi việc hoàn thành bồi thường là hoàn thành trách nhiệm nếu người dân chưa có nơi ở ổn định và chưa có điều kiện tạo lập sinh kế lâu dài. Đây là góc nhìn cần được đặt song song với mục tiêu đẩy nhanh tiến độ dự án. Đối với hộ gia đình có đất ở, việc chuyển đi không chỉ liên quan đến giá trị tài sản mà còn ảnh hưởng đến việc học của con cái, công việc, mạng lưới cộng đồng và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Với hộ sản xuất nông nghiệp, đất còn là tư liệu sản xuất và nguồn thu nhập. Nếu khoản bồi thường không đủ giúp họ khôi phục hoạt động sản xuất hoặc chuyển đổi nghề nghiệp, những khó khăn có thể kéo dài sau khi dự án hoàn thành. Vì vậy, phương án bồi thường cần được xây dựng trên cơ sở đánh giá tác động thực tế, xác định rõ trách nhiệm phục hồi sinh kế và có cơ chế theo dõi đời sống người dân sau thu hồi đất.