Xóm nhỏ đến nay đã tồn tại hơn 50 năm. Giữa nhịp sống hiện đại, những đôi tay thoăn thoắt gói bánh và những nồi nước sôi đỏ lửa suốt ngày đêm đã trở thành hình ảnh đặc trưng của một xóm nhỏ còn lưu giữ hương vị Tết Đoan Ngọ giữa lòng Sài Gòn.

Cuối tháng Tư, đầu tháng Năm âm lịch, bà con xóm hẻm 1130 Phạm Thế Hiển, quận 8 cũ, lại chộn rộn như chuẩn bị đón một mùa Tết mới. Nia, thúng xếp dọc con hẻm nhỏ. Đường, đậu, nếp chiếm trọn một góc nhà. Cứ thế, xóm nghề truyền thống bánh ú lá tre, loại bánh thường thấy vào Tết Đoan Ngọ, nhẹ nhàng tạo nên một màu sắc riêng giữa Sài Gòn rộng lớn.

Giữ hồn bánh tráng Phú Hòa Đông qua bao thế hệ

Con hẻm nhỏ vẫn đặc trưng của văn hóa hẻm ở Sài Gòn, gần gũi, dung dị, thân tình đối đãi, đượm tình chòm xóm, những giá trị khiến người phương xa cứ ngỡ rất xa xỉ với vùng đất đô thị phương nam. Một buổi chiều đầu tháng Năm âm lịch, thời điểm xóm bánh ú lá tre rục rịch chuẩn bị máy móc, nguyên liệu cho hàng chục thiên bánh ú ra lò, chúng tôi hữu duyên gặp bà Bông, ngoài 70 tuổi, và đã hơn 60 năm bén duyên với chiếc bánh truyền thống.

Bà Bông kể:"Mấy chục năm về trước từ thời bà ngoại đến thời mẹ, giờ cô 70 rồi đó, hồi cô còn nhỏ là cô đi dúc nếp, là biết đến nay bao nhiêu năm rồi. Hồi đó có bốn năm lò, rồi dần dà truyền lại cho con cháu, cứ truyền truyền ra rồi tới giờ luôn. Bảy, tám tuổi là cô dúc nếp, chạy bưng nếp cho người ta gói".

Theo lời kể của bà Bông, nghề bánh ú lá tre không biết xuất hiện vào thời điểm chính xác nào, trong ký ức của bà, việc gói bánh bắt đầu từ ngày bà còn rất nhỏ, từng chi tiết để hình thành chiếc bánh truyền thống cứ thế in sâu vào tiềm thức của bà.

Bà Bông kể về quy trình gói bánh một cách rõ ràng, rành mạch:"Ngâm nếp 2 ngày 1 đêm, nếp đạt rồi mới bắt đầu gói. Đậu xanh thì ngâm nở, nở rồi vo, vo rồi nấu, nấu rồi táng ra trộn đường vô, rồi xào cho đến khi nhân tới mới thôi. Lá tre là xổ ra hết, xịt nước rồi dựng lên rồi xịt nước, đợi dịu lại rồi mình bỏ vô thùng, rồi lấy tấm bạt tấn lại, bỏ nước đá vô ướp chứ không lá sẽ bị chín, sẽ không gói được.

Dúc nếp, ngâm nếp, đãi nếp cho sạch, đãi thì phải đãi nhẹ tay chứ mạnh thì nếp nó gãy, cực lắm, xào nhân cũng cực, cái nào cũng cực, làm ra cái bánh cực khổ lắm. Nấu khoảng 2 tiếng là người ta trở bánh. Nấu nồi nào nồi nấy cả chục xâu, bánh chín rồi thì nhúng nước rồi treo cho ráo. Bắt đầu đếm lại xem xâu bánh đủ không rồi giao lại cho bạn hàng, gặp vấn đề gì thì bù cho người ta, đặt mà về thiếu bánh thì bán đâu có lời".

Thời gian chậm trôi, hòa cùng những đổi thay của thời cuộc, cách để chiếc bánh ú lá tre thành hình cũng có nhiều đổi khác. Nhìn xa xăm về phía cuối hẻm, bà Bông kể lại hình ảnh của những ngày tháng Năm âm lịch của năm cũ: "Hồi đó nhà gói cả 7, 8 thiên, có khi cả chục thiên giao cho người ta. Ngồi dài dài dài dài gói vui lắm. Hồi đó, hai ba người xào, cực lắm, giờ nhờ có máy nên đỡ một chút. Hồi xưa nấu củi, đốt cháy phừng phừng, bây giờ người ta nấu gas, nấu hơn 3 tiếng bánh mới chín. Hồi xưa làm bánh nhỏ nhỏ, giờ làm bánh bự. Công thức thì không có nhiều thay đổi. Hồi xưa mua nước tro ở Bình Trị Đông, còn lá tre thì đi bẻ rồi chở về, giờ thì mình ngồi nhà mình đặt người ta".

Trong ký ức của bà Bông, khoảng hơn 60 năm về trước, cả xóm chỉ ba bốn lò làm chính, ngày qua ngày tiếng lành đồn xa, người từ khắp nẻo Sài Gòn tìm về mua bánh, số lượng lò bánh trong xóm bắt đầu tăng lên đến hơn chục. Bà con trong xóm chẳng nghĩ ngợi gì, cứ nhẹ nhàng truyền nghề làm bánh cho nhau, con cái đời sau giữ nếp gia đình, tiếp tục giữ nguyên cái nghề truyền thống, một năm tồn tại độ năm, bảy ngày.

Bà Bông vui vẻ kể thêm về không khí chộn rộn về xóm nghề ngày cận Tết giữa năm:"Vui lắm, làm nghề này cực lắm mà điều nếu không làm sẽ buồn. Vui là khi tới ngày gói người này người kia xúm lại gói vui vẻ. Khúc này nhà nào cũng biết gói, tới ngày đó là tập trung lại gói hết, có khi gói bỏ cơm. Tập trung làm hết, ai không biết gói thì vò nhân, kiếm tiền".

Tiếp lời bà Bông, bà Hồng, tuổi ngoài 60, chủ một lò bánh ú lá tre lớn của xóm thong thả trải lòng, thời gian dường như đã bỏ quên lối vận hành của con xóm nhỏ, mỗi năm, các tiểu thương, bạn hàng vẫn tìm về đặt đơn với số lượng lớn, bà Hồng kể:"Lò thì bán đắt, chỉ có người bán lại, có khi đụng chợ thì người ta bán hơi khó khăn, cũng tội nghiệp, chuyến nào hút thì cũng mừng cho những người mua bán, mình lò thì lúc nào cũng hết sạch sẽ".

Chiếc bánh ú lá tre cứ nhẹ nhàng xuất hiện trên mâm cúng Tết Đoan Ngọ của rất nhiều gia đình Việt, nhu cầu vẫn cao dù ở thời điểm nửa thế kỷ trước hay của hiện tại. Nhưng lối sống hiện đã đổi thay, những người con của thế hệ sau này đã có phần hờ hững với xóm nghề vài đời gắn bó.

Bà Hồng chia sẻ về điều làm bản thân tiếc nuối:"Lớp trẻ giờ người ta đi làm, không chịu học gói, người lớn tuổi thì lần lần người ta mất hay là người ta gói không nổi, thành ra nghề này lâu ngày cũng sẽ ít lại. Giải tỏa người đi một ngã hết, nghề này chắc không còn quá".

Hành trình ngược xuôi của cái nghề cái nghiệp là điều khó tránh khỏi, dẫu biết lòng người vẫn còn đau đáu về quá khứ dần xa. Nhưng với những lão niên nơi xóm cũ, nơi quy tụ những người con gốc Sài Gòn, chỉ cần còn cơ hội để gắn bó, đều sẽ không dễ dàng bỏ qua.

Bà Bông chia sẻ giọng chắc nịch:"Thấy người ta làm mình không làm buồn, mà gần tới là nôn nao. Cực thì cực nhưng mà làm thì vui. Mai mốt giải tỏa đi hết, đâu còn ai đâu mà làm. Một hai nhà còn chưa bị giải tỏa thì mình lại mình gói, mình lên làm mấy ngày rồi mình về, quen rồi không làm thì cũng buồn".

Trong giọng nói, ánh mắt của bà con xóm hẻm Phạm Thế Hiển, chúng tôi cảm nhận được cái tình dành cho nghiệp gói bánh ú lá tre. Xóm nghề hơn nửa thế kỷ từ khởi đầu đến thịnh rồi dần suy, trong hành trình đẹp đẽ đó, có thể khẳng định nơi đây đã rất thành công trong việc định hình mình trong vô vàn điều đáng để kể của Sài Gòn – TP.HCM.

Ngày đầu tháng Năm âm lịch, thời điểm người ta nghĩ về những được mất của nửa năm trôi qua, có con xóm rộn rã tiếng cười, đẫm vị mặn của mồ hôi giữa Sài Gòn nóng rát, chung lòng góp nên mùa Tết Đoan Ngọ. Hy vọng hình ảnh bình dị này, theo một cách nào đó, sẽ vẫn mãi được lưu giữ giữa nhịp sống tất bật của phố thị trăm năm.