Vấn đề này được đặt ra tại hội thảo “An sinh cho tài xế xe công nghệ - Thực trạng và giải pháp”, do Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động, Công đoàn TP.HCM phối hợp Bảo hiểm xã hội TP.HCM tổ chức ngày 15/9.

Nỗi “cay đắng” của tài xế công nghệ

Mang thai gần đến tháng thứ 8, nhưng chị Lê Thị Tuyết Hoa, 35 tuổi, tài xế xe hai bánh hãng Grab, vẫn chạy ít nhất 10 tiếng mỗi ngày để duy trì thu nhập hơn 10 triệu đồng/tháng. Mỗi ngày, có khi chị chỉ ngủ được 4-5 tiếng.

Trước đây chị là công nhân trong nhà máy, thế nhưng con gái thường xuyên ốm đau, chị phải nghỉ việc liên tục, ảnh hưởng đến năng suất và chuyên cần, nên chị nghỉ việc và chọn nghề tài xế công nghệ để có thời gian đưa đón con thuận tiện hơn.

Thế nhưng, việc tắt ứng dụng nhiều thì thu nhập cũng thấp, mất thưởng nên chị lại phải cố gắng chạy nhiều. Đáng nói, nhiều cuốc xe gặp phải khách không đứng đắn, cuộc sống áp lực nhưng lại không được đóng Bảo hiểm xã hội.

"Giao tới cho khách bịch đồ ăn cước phí có 8 ngàn mà chờ đến 10-15 phút. Có khi mang bụng bầu ôm hàng lên tận cầu thang. Công việc của tôi luôn rình rập nguy hiểm, nắng mưa. Rất mong muốn được tham gia Bảo hiểm xã hội bắt buộc để chúng tôi được chăm lo", chị Hoa nói.

Ông Phạm Mi Sên, Phó Chủ tịch Nghiệp đoàn xe ôm công nghệ Bình Tân, cho biết nhiều người cho rằng tài xế công nghệ có thể kiếm 15 triệu đồng/tháng mà không cần bằng cấp. Tuy nhiên, đó là doanh thu sau 13-14 giờ chạy xe mỗi ngày. Nếu chỉ làm 8 giờ, tài xế chỉ đạt khoảng 6 triệu đồng/tháng, chưa trừ xăng, sửa xe và các chi phí khác.

Trong khi giá cước không tăng tương ứng với chi phí sinh hoạt, có chuyến hiện chỉ trả khoảng 2.000 đồng/km, so với 3.000 đồng/km năm 2015. Để bù đắp thu nhập, nhiều tài xế phải chạy từ 5h đến 22h, gần như không có ngày nghỉ; có người chỉ dừng lại khi đổ bệnh.

Theo ông Sên, việc chưa có cách định danh rõ ràng khiến quyền lợi của họ còn nhiều hạn chế. "Một ngày mười mấy tiếng làm việc, điều kiện làm việc của chúng tôi gấp đôi, thậm chí gấp 3 so với những người làm việc bình thường. Mọi việc xuất phát từ việc các tài xế chưa có tên gọi, không được định danh, chúng tôi mất hết quyền lợi của người lao động bình thường", ông Sên cho biết.

Khoảng trống an sinh sau những cuốc xe

Theo nghiên cứu của PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, thực hiện với hơn 400 tài xế tại TP.HCM năm 2020, có 64,3% chọn nghề vì thời gian linh hoạt, trong khi chỉ 15,5% chọn vì thu nhập cao.

Tuy nhiên, tài xế bị khấu trừ khoảng 20-30% doanh thu mỗi chuyến, đồng thời phải tự chi trả nhiên liệu, bảo dưỡng và bảo hiểm phương tiện.

Theo ông Lộc, quan hệ giữa nền tảng và tài xế đã xuất hiện nhiều dấu hiệu của quan hệ lao động: nền tảng ấn định giá dịch vụ, phân phối cuốc bằng thuật toán, đánh giá kết quả và áp dụng chế tài như hạn chế hoặc khóa quyền truy cập.

Ông cho rằng cần nghiên cứu bổ sung quy định về lao động nền tảng trong Luật Bảo hiểm xã hội. Trước mắt, các cơ quan chức năng có thể nghiên cứu vận dụng những quy định hiện hành để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tài xế.

Bên cạnh đó, cần hình thành cơ chế đại diện và thương lượng cho lao động nền tảng. Đối thoại ba bên giữa cơ quan quản lý, nền tảng và đại diện tài xế có thể góp phần giải quyết các vấn đề về thu nhập, tỷ lệ chiết khấu, điều kiện làm việc và an sinh.

"Hiện số lượng người tham gia vào lĩnh vực xe công nghệ, ship hàng... ngày càng lớn, tạo ra một khoảng trống an sinh xã hội rất lớn khi người lao động phải tự túc trang trải nhiều thứ về phương tiện, trang trải đời sống, trong khi phía sau lưng họ thì còn có cả gia đình nữa. Về lâu dài khi họ không còn sức lao động nữa thì kéo theo cả một hệ quả an sinh xã hội",TS Nguyễn Đức Lộc nói.

Ông Phùng Thái Quang, Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và Hỗ trợ người lao động Công đoàn TP.HCM, cho biết thành phố hiện có khoảng 400.000 tài xế công nghệ và người giao hàng.

Khảo sát nhanh của Trung tâm với 141 tài xế trên các nền tảng Grab, Be và Xanh SM cho thấy 93,6% xác định chạy xe công nghệ là công việc chính. Dù chưa phản ánh toàn diện lực lượng này, kết quả bước đầu cho thấy những áp lực đáng kể về việc làm và an sinh.

Để có thu nhập khoảng 15 triệu đồng/tháng, tài xế phải làm việc 13-15 giờ mỗi ngày, nhiều người gần như không có ngày nghỉ. Trong số được khảo sát, 73,8% từng gặp va chạm hoặc tai nạn ít nhất một lần, nhưng chỉ 73,4% tham gia BHYT hộ gia đình.

Theo ông Quang, do thường được xác định là đối tác của nền tảng, tài xế công nghệ chưa thuộc diện tham gia bảo hiểm bắt buộc như người lao động có hợp đồng. Vì vậy, cần có giải pháp an sinh phù hợp, bảo đảm quyền lợi cho lực lượng lao động này.

Trung tâm sẽ phối hợp với các bên liên quan kiến nghị các nền tảng minh bạch thuật toán, thúc đẩy thương lượng về tỷ lệ chiết khấu và mở rộng BHXH bắt buộc đối với tài xế công nghệ, bảo đảm quyền lợi của người lao động tương xứng với đóng góp cho kinh tế nền tảng.

"Chúng tôi cũng mong muốn rằng đối với các lao động nền tảng thì cần có sự tham gia của các bên liên quan, đặc biệt là các công ty nền tảng, xem người lái xe không chỉ là đối tác mà còn là người lao động. Trung tâm sẽ cùng với các nghiệp đoàn sẽ tiến hành thương lượng với các công ty nền tảng", ông Phùng Thái Quang cho hay.

TS Đinh Thị Chiến, giảng viên Trường Đại học Luật TP.HCM, đề xuất nghiên cứu khung pháp lý riêng cho lao động nền tảng, với các quyền tối thiểu về thu nhập, thời gian làm việc, bảo hiểm, an sinh và thương lượng tập thể. Nền tảng cũng cần minh bạch thuật toán, giải thích việc xử lý tài khoản, theo dõi thời gian hoạt động, cảnh báo mệt mỏi và bảo đảm thời gian nghỉ an toàn cho tài xế.