Hồ Gươm không chỉ là một thắng cảnh

Hồ Gươm không đơn thuần là một thắng cảnh nổi tiếng giữa trung tâm Hà Nội. Đây còn là không gian ký ức đặc biệt của Thăng Long -Hà Nội, nơi kết tinh lịch sử, văn hóa, cảnh quan và những trải nghiệm đời thường của nhiều thế hệ người dân Thủ đô.

Có những nơi người ta đến để tham quan, nhưng cũng có những nơi người ta tìm về bởi sự gắn bó tinh thần. Hồ Gươm thuộc về nhóm thứ hai. Người Hà Nội có thể không cần một lý do cụ thể để đi bộ quanh hồ, ngồi dưới những hàng cây, ngắm Tháp Rùa trong sương sớm, gặp gỡ bạn bè hay đơn giản là cảm nhận nhịp sống của thành phố. Những trải nghiệm tưởng như rất bình thường ấy qua thời gian đã trở thành một phần ký ức đô thị. Chính vì vậy, tái thiết Hồ Gươm không thể được xem như một dự án chỉnh trang đô thị thông thường. Đây là bài toán về cách một đô thị nghìn năm tuổi ứng xử với những giá trị di sản mà mình đang sở hữu.

Hà Nội cần phát triển. Không gian công cộng cần được mở rộng, giao thông cần được cải thiện, tiện ích đô thị cần được nâng cấp. Nhưng với Hồ Gươm, câu hỏi quan trọng không phải là có thay đổi hay không, mà là thay đổi như thế nào để sau những đổi thay, người Hà Nội vẫn nhận ra Hồ Gươm của mình.

Theo định hướng nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch, khu vực khoảng 65,89 ha được xem xét như một không gian văn hóa - lịch sử -nghệ thuật liên kết từ Hồ Gươm, Quảng trường Cách mạng Tháng Tám đến Nhà hát Lớn. Mục tiêu đặt ra là tổ chức lại không gian công cộng, mở rộng khu vực đi bộ, phát triển không gian ngầm, tăng cường kết nối giao thông công cộng và nâng cao chất lượng cảnh quan đô thị. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển đô thị hiện đại, khi các không gian trung tâm ngày càng được coi là “phòng khách” của thành phố. Tuy nhiên, Hồ Gươm có một khác biệt căn bản: đây không phải khu đất trống đang chờ được tạo dựng ý nghĩa.

Cân nhắc kỹ công trình biểu tượng mới vì Hồ Gươm đã là một biểu tượng

Giá trị của Hồ Gươm không nằm ở một công trình đơn lẻ mà được hình thành từ sự kết hợp của mặt nước, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, đền Bà Kiệu, hệ thống cây xanh, các tuyến phố xung quanh, kiến trúc Pháp, nhịp sống đô thị và ký ức cộng đồng.

Có thể gọi đây là một “cảnh quan văn hóa sống”. Giá trị của Hồ Gươm không chỉ nằm ở những vật thể kiến trúc mà còn ở mối quan hệ giữa con người với không gian. Đó chính là “tinh thần nơi chốn” (Spirit of Place) được hình thành từ nhiều lớp giá trị: thiên nhiên, sinh thái, lịch sử Thăng Long -Hà Nội, kiến trúc đa thời kỳ, cấu trúc đô thị và ký ức cộng đồng. Vì vậy, tư duy quy hoạch cần chuyển từ việc cố gắng tạo ra một “công trình biểu tượng” sang tổ chức một “hệ thống biểu tượng” đã tồn tại và vẫn đang tiếp tục sống trong đời sống đô thị.

Nguyên tắc quan trọng nhất của tái thiết Hồ Gươm phải là: Làm cho những giá trị vốn có được nhìn thấy rõ hơn, thay vì tìm cách tạo ra một biểu tượng mới để thay thế chúng.

Một trong những vấn đề cần được nghiên cứu thận trọng là ý tưởng xây dựng công trình lấy cảm hứng từ đôi cánh chim hạc, thường được gọi là “Khải hoàn môn”, ở phía Bắc hồ.

Về mặt văn hóa, “Khải hoàn môn” trong truyền thống phương Tây thường gắn với chiến thắng quân sự, trong khi Hồ Gươm lại mang tinh thần khác: hòa bình, truyền thuyết trả gươm và sự hòa hợp. Do đó, trước khi lựa chọn hình thức kiến trúc, cần đánh giá kỹ sự phù hợp về biểu tượng và ngữ nghĩa văn hóa. Đáng chú ý hơn là bài toán về thứ bậc thị giác.

Nếu một công trình cao khoảng 36m được đặt tại khu vực này, nguy cơ đặt ra là công trình mới có thể trở thành điểm nhấn vượt trội, làm thay đổi tương quan hình ảnh vốn được tạo nên bởi Tháp Rùa, mặt nước và hệ thống di tích. Một công trình mới có thể đẹp, hiện đại và ấn tượng về mặt kiến trúc nhưng vẫn chưa chắc phù hợp với Hồ Gươm nếu nó trở thành “nhân vật chính” trong một cảnh quan mà những giá trị lịch sử đã có sức biểu tượng đặc biệt. Vì thế, thay vì khóa cứng hình thức “Khải hoàn môn”, cần tổ chức thi tuyển ý tưởng rộng rãi sau khi xác lập đầy đủ các tiêu chí về cảnh quan, văn hóa và đô thị.

Mỗi phương án cũng cần được đánh giá bằng mô phỏng tầm nhìn 3D từ nhiều hướng, trong đó có mặt hồ, đường Đinh Tiên Hoàng, Hàng Đào, Hàng Gai, phố Lê Thái Tổ và những điểm tiếp cận quan trọng khác. Mục tiêu là đánh giá khách quan tác động của công trình đối với toàn bộ hệ thống cảnh quan.

Không thể đánh giá từng công trình một cách riêng lẻ

Một thách thức khác trong quy hoạch Hồ Gươm là tác động tích lũy của nhiều dự án. Khu vực xung quanh hồ đang được nghiên cứu với nhiều dự án lớn, trong đó có công trình 9 tầng tại trụ sở UBND thành phố, Tháp Tài chính Quốc tế, cụm bảo tàng và khách sạn cao cấp.

Mỗi dự án có thể có lý do riêng và thậm chí hợp lý về chức năng. Nhưng nếu được triển khai đồng thời, tổng thể cảnh quan Hồ Gươm sẽ thay đổi như thế nào mới là vấn đề cần được quan tâm.

Cần đặt ra hàng loạt câu hỏi: Đường chân trời đô thị có thay đổi không? Các trục nhìn hướng tới Tháp Rùa và mặt nước có bị che khuất? Các công trình di sản có bị cạnh tranh về thị giác? Mật độ người, giao thông, ánh sáng ban đêm và hoạt động thương mại sẽ tạo áp lực như thế nào? Đây là những câu hỏi đặc biệt quan trọng bởi Hồ Gươm có giới hạn rất khắt khe về sức chứa thị giác và sức chịu tải đô thị.

Không thể cho rằng một công trình nằm ngoài vùng bảo vệ di tích thì mặc nhiên có thể xây cao. Ranh giới pháp lý của một di tích không đồng nhất với ranh giới cảm nhận của một cảnh quan đô thị. Do đó, mọi công trình mới cần được kiểm soát về chiều cao, khối tích, khoảng lùi, tầm nhìn, vật liệu, màu sắc, ánh sáng ban đêm, mặt đứng, biển hiệu và cả vật liệu lát vỉa hè.

Một hướng đi đáng chú ý trong tái thiết Hồ Gươm là khai thác không gian ngầm. Phương án hầm 3-3,5 tầng kết nối với ga C9 có thể góp phần giảm tải cho mặt đất, trả lại không gian cho người đi bộ và cây xanh. Tuy nhiên, không gian ngầm cần được ưu tiên cho những chức năng mà mặt đất khó đáp ứng nhưng đô thị thực sự cần, như giao thông công cộng, bãi đỗ xe và hạ tầng văn hóa. Điều cần tránh là đưa thêm hoạt động thương mại xuống lòng đất nhưng cuối cùng lại tạo ra áp lực thương mại hóa lớn hơn đối với toàn bộ khu vực.

Tương tự, việc mở rộng phố đi bộ, quảng trường và dịch vụ đô thị phải đi cùng đánh giá về sức chứa du lịch. Lượng khách, giao thông, tiếng ồn, rác thải, áp lực lên mặt nước, cây xanh và hạ tầng kỹ thuật đều cần được tính toán. Tăng lượng khách không đồng nghĩa với tăng giá trị đô thị. Một không gian công cộng tốt không nhất thiết phải là nơi ngày càng tập trung nhiều người. Quan trọng hơn là người dân có thể sử dụng không gian ấy một cách thoải mái, lâu dài và với nhiều hình thức trải nghiệm khác nhau.

Bảo tồn Hồ Gươm phải bảo tồn cả ký ức cộng đồng

Việc mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục có thể tạo thêm một không gian công cộng quan trọng cho khu vực trung tâm. Tuy nhiên, quảng trường không nên trở thành một “sân khấu khổng lồ” chỉ để phục vụ những sự kiện quy mô lớn. Một quảng trường thành công trước hết phải là nơi người dân đi bộ, nghỉ chân, gặp gỡ, trò chuyện, vui chơi, đọc sách và thưởng thức nghệ thuật đường phố. Các sự kiện lớn có thể là một chức năng, nhưng không nên là lý do duy nhất để thiết kế quảng trường.

Giá trị của không gian công cộng cần được đo bằng khả năng phục vụ đời sống hàng ngày, chứ không chỉ bằng những hình ảnh hoành tráng trong một vài dịp đặc biệt. Bảo tồn Hồ Gươm không thể chỉ dừng lại ở việc khoanh vùng và giữ những di tích đã được xếp hạng.

Điều cần bảo vệ còn là toàn bộ cấu trúc đô thị sống: tỷ lệ và mặt cắt đường phố, nhịp điệu mặt đứng, khoảng trống, cây xanh, cửa hàng truyền thống, tuyến đi bộ, điểm gặp gỡ và những ký ức cộng đồng được tích lũy qua thời gian.

Có thể đánh giá mọi đề xuất xây dựng và chỉnh trang qua năm lớp giá trị: Thiên nhiên -sinh thái: mặt nước, cây xanh, vi khí hậu và hệ sinh thái. Lịch sử Thăng Long -Hà Nội: các lớp ký ức và sự kiện gắn với không gian. Kiến trúc đa thời kỳ: di tích, kiến trúc Pháp và các công trình thuộc những giai đoạn phát triển khác nhau. Không gian đô thị: mạng lưới đường phố, quảng trường, tỷ lệ không gian, tầm nhìn và hoạt động công cộng. Ký ức cộng đồng: những trải nghiệm, tập quán và mối quan hệ tinh thần của người dân với Hồ Gươm.

Năm lớp giá trị này tạo thành một chỉnh thể. Nếu chỉ giữ lại “vật thể” nhưng làm đứt gãy mối quan hệ giữa các lớp giá trị, Hà Nội có thể bảo tồn được công trình nhưng đánh mất tinh thần nơi chốn.

Tham vấn cộng đồng cần thực chất

Đối với một khu vực nhạy cảm như Hồ Gươm, tham vấn cộng đồng cần được thực hiện thực chất, không nên trở thành bước thủ tục sau khi phương án đã được quyết định. Không nên theo cách “làm trước, hợp thức hóa sau”, tức là lựa chọn sẵn một công trình hoặc mô hình can thiệp rồi mới tổ chức lấy ý kiến để tìm kiếm sự đồng thuận. Một cuộc tham vấn đúng nghĩa phải chấp nhận cả những ý kiến phản đối, không đồng tình và đề xuất phương án thay thế.

Theo đó, có thể đưa ra nhiều kịch bản độc lập để đánh giá và so sánh công khai: từ phương án bảo tồn, chỉnh trang và phục hồi cảnh quan hiện hữu mà không xây thêm công trình biểu tượng; phương án can thiệp có kiểm soát với quy mô vừa phải; đến phương án xây dựng công trình mới với mức độ tác động lớn hơn.

Các phương án cần được đặt lên cùng một hệ tiêu chí có thể đo lường, gồm diện tích không gian công cộng, cây xanh, khả năng tiếp cận của người đi bộ, tác động giao thông, sức chứa du lịch, mức độ che khuất tầm nhìn, ảnh hưởng tới đường chân trời, cường độ thương mại hóa, chi phí đầu tư và mức độ bảo vệ giá trị lịch sử, cảnh quan, ký ức đô thị. Khi đó, thành phố mới có thể trả lời một cách minh bạch câu hỏi quan trọng nhất: Phương án nào tạo ra lợi ích đô thị lớn nhất nhưng gây ra sự xáo trộn và tổn thương thấp nhất đối với cấu trúc, cảnh quan và bản sắc Hồ Gươm?

Phát triển nhưng không đánh mất Hồ Gươm

Một Hà Nội hiện đại không nhất thiết phải chứng minh sức mạnh bằng những công trình thật đồ sộ. Sức mạnh của một đô thị trưởng thành còn nằm ở khả năng hiểu được giá trị của những gì mình đã có và biết giới hạn cần thiết đối với những gì muốn xây thêm. Vì vậy, tái thiết Hồ Gươm cần hướng tới một không gian công cộng tốt hơn, giao thông thuận tiện hơn, cảnh quan được phục hồi, đời sống đô thị phong phú hơn và các giá trị di sản được nhìn nhận rõ hơn.

Hồ Gươm không cần xây dựng thêm để trở thành biểu tượng. Hồ đã là biểu tượng từ rất lâu trước mọi ý tưởng xây dựng mới. Điều Hà Nội cần làm là tổ chức lại không gian để những giá trị làm nên biểu tượng ấy được nhìn thấy rõ hơn, được sử dụng tốt hơn, được trân trọng hơn và được truyền lại bền vững cho 50 hay 100 năm tới.

Công trình mới có thể thay đổi. Thành phố có thể thay đổi. Nhưng tinh thần của Hồ Gươm cần được gìn giữ để các thế hệ mai sau vẫn có thể nhận ra nơi này – không chỉ bằng mắt, mà bằng ký ức và cảm xúc của chính mình.