Việc Iran liên tục sử dụng eo biển Hormuz như một đòn bẩy chiến lược trong căng thẳng với Mỹ có thể đang tạo ra một hệ quả ngoài dự tính: thúc đẩy các quốc gia Trung Đông tìm kiếm những tuyến vận tải và năng lượng thay thế, đồng thời mở ra cơ hội để Syria nổi lên như một trung tâm trung chuyển mới của khu vực.

Nhận định này được bà Silvia Boltuc, Giám đốc điều hành hãng tư vấn địa chính trị SpecialEurasia đưa ra trong bài phân tích đăng trên báo Tehran Times hôm 13/7.

Cơ hội từ vị trí địa lý

Theo bà Boltuc, eo biển Hormuz vẫn là công cụ gây sức ép quan trọng của Tehran. Tuy nhiên, việc giao thông hàng hải qua tuyến đường này liên tục bị gián đoạn không chỉ ảnh hưởng tới khách hàng mua dầu của Iran như Trung Quốc mà còn thúc đẩy các quốc gia Arab vùng Vịnh và Thổ Nhĩ Kỳ đẩy nhanh kế hoạch xây dựng các tuyến đường ống và hành lang vận tải mới nhằm giảm phụ thuộc vào Hormuz.

Trong bối cảnh đó, Syria - quốc gia nằm giữa Địa Trung Hải và các nước giàu năng lượng ở Trung Đông - được đánh giá có lợi thế để trở thành điểm kết nối mới nếu được đầu tư hạ tầng phù hợp.

Syria có thể tận dụng hệ thống cảng biển, đường bộ và đường sắt để hình thành các hành lang vận tải mới nối Trung Đông với châu Âu, với sự quan tâm của nhiều nước như Jordan, Thổ Nhĩ Kỳ, các quốc gia Arab vùng Vịnh, Mỹ và Pháp.

Sự thay đổi này diễn ra sau khi chính quyền mới của Tổng thống lâm thời Ahmed al-Sharaa lên nắm quyền cuối năm 2024. Quan hệ giữa Damascus và phương Tây cũng có nhiều chuyển biến tích cực.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh NATO ở Ankara (Thổ Nhĩ Kỳ) tuần trước, Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi ông Ahmed al-Sharaa vì những nỗ lực ổn định Syria, đồng thời tuyên bố sẽ đưa nước này ra khỏi danh sách các quốc gia bảo trợ khủng bố, tiếp nối quyết định nới lỏng các lệnh trừng phạt trước đó nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp Mỹ đầu tư vào các lĩnh vực dầu khí, điện lực và ngân hàng.

Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng vừa có chuyến thăm chính thức Damascus cùng đoàn doanh nghiệp lớn, nhấn mạnh mong muốn hợp tác xây dựng các hành lang năng lượng mới, coi căng thẳng tại eo biển Hormuz là động lực để đa dạng hóa các tuyến thương mại.

Các nước vùng Vịnh tìm đường tránh Hormuz

Lợi thế lớn nhất của Syria là đường bờ biển trên Địa Trung Hải và vị trí kết nối với Iraq, Jordan và Thổ Nhĩ Kỳ. Nếu hệ thống đường ống và logistics được nâng cấp, dầu mỏ từ vùng Vịnh có thể được vận chuyển qua lãnh thổ Syria rồi xuất khẩu sang châu Âu mà không cần đi qua eo biển Hormuz. Mô hình này được cho là sẽ giúp các quốc gia xuất khẩu năng lượng giảm đáng kể mức độ phụ thuộc vào tuyến hàng hải chiến lược vốn thường xuyên đối mặt nguy cơ bị gián đoạn.

Theo các nguồn tin, Iraq đang chuẩn bị xuất khẩu dầu thô và naphtha qua các cảng Syria, trong khi UAE và một số nước vùng Vịnh cũng có kế hoạch sử dụng cảng Baniyas để trung chuyển nhiên liệu và hàng hóa.

Kể từ khi Hormuz bị phong tỏa hồi tháng 3, các cảng Latakia và Tartus được cho là đã tiếp nhận lượng lớn hàng hóa từ vùng Vịnh. Tháng 7/2025, tập đoàn logistic DP World của UAE cũng ký thỏa thuận trị giá 800 triệu USD để nâng cấp và vận hành cảng Tartus trong 30 năm. Theo giới phân tích, cảng Tartus hiện ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với chuỗi cung ứng của UAE - quốc gia trước đây phụ thuộc rất lớn vào eo biển Hormuz đối với hoạt động nhập khẩu lương thực và hàng tiêu dùng bằng đường biển.

Song song với đó, các nước trong khu vực đang nghiên cứu khôi phục tuyến đường ống Kirkuk-Baniyas từng vận chuyển dầu từ Iraq ra Địa Trung Hải, đồng thời xúc tiến mạng lưới đường sắt mới kết nối Syria với Jordan, Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia.

Các quan chức Arab vùng Vịnh cho hay, các dự án này sẽ tiếp tục được triển khai ngay cả khi eo biển Hormuz hoạt động bình thường trở lại. Mục tiêu không phải thay thế hoàn toàn tuyến hàng hải chiến lược này mà là tạo thêm các lựa chọn vận tải, giảm nguy cơ nền kinh tế khu vực bị phụ thuộc vào một “điểm nghẽn” duy nhất.

Những rào cản phía trước

Song, triển vọng đưa Syria trở thành trung tâm trung chuyển mới của khu vực vẫn đối mặt với không ít thách thức. Trước hết là vấn đề an ninh. Sau nhiều năm nội chiến, Syria vẫn chưa hoàn toàn ổn định, nhiều nhóm vũ trang còn hoạt động và nguy cơ tấn công nhằm vào các tuyến vận tải vẫn hiện hữu. Đầu tháng 6, một xe bồn chở nhiên liệu của Iraq đã bị tấn công trên cao tốc ở miền Bắc Syria, cho thấy môi trường đầu tư vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Bên cạnh đó, Syria thiếu nguồn lực để triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn. Việc khôi phục đường sắt, xây dựng đường ống dẫn dầu và nâng cấp các cảng biển sẽ cần hàng chục tỷ USD. Trong khi Mỹ, châu Âu và các nước Arab vùng Vịnh bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ, Damascus vẫn phải ưu tiên tái thiết đất nước và cải thiện đời sống người dân sau chiến tranh.

Một yếu tố khác là vai trò của Nga. Dù chính quyền Syria đã thay đổi, Moscow vẫn duy trì căn cứ không quân Hmeimim và căn cứ hải quân Tartus, đồng thời tiếp tục là đối tác quan trọng về quốc phòng và năng lượng của Damascus. Điều này đồng nghĩa với việc các kế hoạch đầu tư lớn tại Syria khó có thể bỏ qua ảnh hưởng của Nga.

Đáng chú ý, ngay cả khi được đầu tư mạnh, Syria cũng khó thay thế hoàn toàn eo biển Hormuz. Trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua tuyến hàng hải này. Trong khi đó, các ước tính cho thấy hệ thống cảng và đường ống của Syria sau khi nâng cấp cũng chỉ có thể xử lý khoảng 2-3 triệu thùng/ngày, tương đương 10-15% lưu lượng của Hormuz.

Một mắt xích trong mạng lưới mới

Theo giới phân tích, mục tiêu của các nước Trung Đông không phải thay thế hoàn toàn Hormuz mà là xây dựng thêm các tuyến vận tải dự phòng để giảm rủi ro khi xảy ra khủng hoảng. Xu hướng này cũng phù hợp với các dự án kết nối khu vực như Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - châu Âu (IMEC). Ban đầu, dự án hướng đến việc kết nối Ấn Độ, vùng Vịnh và châu Âu thông qua hệ thống cảng biển và đường sắt.

Sau cuộc khủng hoảng Hormuz, nhiều chuyên gia đề xuất mở rộng mạng lưới qua Oman, Ai Cập và Syria nhằm tăng năng lực vận chuyển và giảm phụ thuộc vào các “điểm nghẽn” chiến lược.

Dù còn nhiều trở ngại về an ninh, tài chính và chính trị, cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz đang thúc đẩy các nước trong khu vực đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa các tuyến thương mại và năng lượng. Trong bối cảnh đó, Syria đang nổi lên như một mắt xích quan trọng trong các kế hoạch kết nối mới của Trung Đông. Quốc gia này khó có thể thay thế vai trò của Hormuz, nhưng nếu các dự án hạ tầng được triển khai thành công, Syria có thể trở thành một tuyến trung chuyển bổ sung, góp phần định hình lại bản đồ logistics và năng lượng của khu vực trong những năm tới.