Ngày 25/5, quân đội Mỹ đã bất ngờ mở các cuộc tấn công nhắm mục tiêu vào các bãi phóng tên lửa và các tàu thuyền của Iran mà họ cho là đang cố gắng rải thủy lôi ở eo biển Hormuz. Người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), Đại tá Tim Hawkins, cho biết lực lượng đã loại bỏ hai tàu của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran bị phát hiện đang rải thủy lôi trong eo biển Hormuz. Một bãi phóng tên lửa đất đối không ở thành phố Bandar Abbas của Iran cũng đã bị phá hủy trong đợt không kích này.

Cuộc tấn công diễn ra bất chấp việc lệnh ngừng bắn vẫn đang có hiệu lực và Mỹ, Iran vẫn đang đàm phán qua các bên trung gian nhằm đạt được thỏa thuận hòa bình. Mỹ coi các cuộc tấn công là hành động phòng thủ được thiết kế để “bảo vệ quân đội Mỹ khỏi các mối đe dọa do lực lượng Iran gây ra”. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết eo biển Hormuz phải được mở “bằng cách này hay cách khác”.

Vũ khí uy lực của Iran ở eo biển Hormuz

Tại eo biển Hormuz -chỉ rộng 21 hải lýở điểm hẹp nhất - ngay cả một bãi thủy lôi nhỏ cũng gây ra mối đe dọa đáng kể, tạo ra tác động kinh tế toàn cầu vượt xa phạm vi hiện diện vật lý trực tiếp của thủy lôi. Chiến lược của Iran không nên gây ngạc nhiên. Một báo cáo được giải mật năm 2009 của CIA lưu ý rằng Iran “đã áp dụng một chiến lược trong đó một vài quả thủy lôi hoặc mối đe dọa rải thủy lôi sẽ được sử dụng để ngăn chặn hoạt động vận chuyển hàng hải”, đồng thời cho biết thêm rằng việc rải thủy lôi như vậy sẽ “hiệu quả tương đương với việc phong tỏa”.

Một đánh giá năm 2017 của Văn phòng Tình báo Hải quân Mỹ thậm chí còn kết luận rằng thủy lôi là một thành phần quan trọng trong chiến lược của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tại eo biển Hormuz, và Iran đã đầu tư cụ thể vào các loại thủy lôi và tàu vận chuyển thủy lôi mới sau khi quan sát tác động của chúng trong Chiến tranh Tàu chở dầu và Chiến dịch Bão Sa mạc. Đây là một chiến lược mà Iran đã lên kế hoạch trong nhiều thập kỷ. Chỉ đến bây giờ nó mới được đưa vào thực tiễn.

Năng lực phong tỏa thủy lôi vượt trội

Từ trước khi nổ ra cuộc xung đột với Mỹ và Israel hồi cuối tháng Hai, Iran đã triển khai các tàu mặt nước nhỏ để rải thủy lôi trên một số khu vực của eo biển Hormuz nhằm kiểm soát tàu thuyền qua lại tuyến đường thủy quan trọng này. Eo biển Hormuz là nơi khoảng một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đi qua.

Việc Iran rải thủy lôi ở eo biển Hormuz gây ra mối đe dọa dai dẳng cho khoảng 700 tàu vẫn đang mắc kẹt ở vịnh Arab trong 3 tháng qua. Hàng trăm lính Hải quân Anh trên tàu RFA Lyme Bay hiện thả neo ngoài khơi Gibraltar, vẫn đang chờ được triển khai cho một nhiệm vụ rà phá mìn ở eo biển Hormuz, điều này vẫn còn chưa chắc chắn.

Chỉ huy Gemma Britton, người phụ trách Nhóm Rà phá Mìn và Mối đe dọa của Hải quân Anh cho biết Iran vẫn có thể có một lượng lớn các loại mìn, thủy lôi được thả xuống rải rác khắp vùng biển này. Các loại thủy lôi này có thể được triển khai bằng tên lửa, nối cáp hoặc nằm trên đáy biển và được kích hoạt bởi âm thanh, chuyển động hoặc ánh sáng.

Vì thế, ưu tiên vào lúc này của cộng đồng quốc tế là dọn sạch một luồng giao thông bên trong eo biển Hormuz để cho phép các tàu thuyền bị mắc kẹt rời đi. Một luồng tàu chạy theo hướng ngược lại sau đó cũng sẽ được xác lập và dọn dẹp, cho phép tàu thuyền đi vào. Tuy nhiên, theo ước tính, việc “làm sạch” vùng nước này khỏi các đe dọa của bom mìn có thể mất hàng tháng hoặc hàng năm.

Theo các chuyên gia tại Trung tâm Strauss, Iran có trong kho dự trữ từ 2.000- 6.000 quả thủy lôi tiếp xúc trôi nổi và neo đậu do Liên Xô, phương Tây sản xuất và tự sản xuất. Nước này cũng được cho là đang duy trì một “bộ sưu tập” đáng kể các loại thủy lôi đáy và thủy lôi nổi tiên tiến hơn, hiện đại hơn có nguồn gốc từ Nga, Trung Quốc và Triều Tiên. So với các loại vũ khí khác, thủy lôi có giá thành rẻ. Trung tâm Strauss ước tính rằng một quả thủy lôi tiếp xúc đơn giản có thể có giá chỉ khoảng 1.500 USD.

Nhưng số lượng thủy lôi không quan trọng bằng cách chúng được sử dụng. Lực lượng Hải quân Vệ binh Cách mạng Iran (IRGCN) đã xây dựng năng lực tác chiến thủy lôi của mình dựa trên tốc độ, tính dự phòng và khả năng ngụy trang. Các phương tiện chính của họ bao gồm sự kết hợp giữa các tàu nhỏ và tàu ngầm được giấu kín trong mạng lưới đường hầm và hang động dọc theo bờ biển phía nam.

Các nguồn tin phương Tây cho rằng, Iran chủ yếu rải thủy lôi bằng cách sử dụng người nhái di chuyển trên những chiếc thuyền nhỏ được ngụy trang giống tàu đánh cá thông thường. Những chiếc tàu này hoạt động theo nhóm lớn, tiếp cận mục tiêu đồng thời từ nhiều hướng. Mỗi chiếc tàu này có thể thả từ 2 đến 3 quả thủy lôi mỗi lần xuất kích.

Các thợ lặn chiến đấu được huấn luyện đặc biệt, thả thủy lôi trực tiếp từ tàu hoặc đặt chúng thủ công xuống nước. Bằng cách phân tán khả năng rải thủy lôi trên nhiều nền tảng cơ động cao, Iran đã khiến Mỹ khó khăn hơn nhiều trong việc xác định vị trí và nhắm mục tiêu vào chính các tàu rải thủy lôi.

Kho thủy lôi của Iran cũng rất đa dạng, phù hợp với từng trường hợp tác chiến cụ thể. Thủy lôi Maham chiếm một phần đáng kể trong kho vũ khí của nước này. Chúng bao gồm nhiều loại thủy lôi có thể được thả xuống nước và kích hoạt theo nhiều cách khác nhau, cũng như các loại thủy lôi có khả năng bám dính vào các bộ phận bên ngoài của tàu thuyền.

Dòng thủy lôi mới nhất Maham-2 có thể được triển khai xuống đáy biển, ở độ sâu 10-50m, để phá hủy tàu ngầm và tàu nổi. Theo Tổ chức Nhận thức Tập thể về Vật liệu Nổ Chưa Kích hoạt (CATUXO), Maham-2 có thể mang lượng thuốc nổ lên tới 350kg với các cảm biến từ tính và âm thanh.

Trong khi đó, thủy lôi Sadaf-02 được thiết kế để nằm ngay dưới mực nước và phát nổ với khoảng 114kg thuốc nổ, sau khi tiếp xúc với tàu thuyền đi qua.

Một trong những loại thủy lôi bám dính, Maham-4, được gắn vào nhiều loại bệ tàu khác nhau thông qua người nhái, bằng súng bắn đinh hoặc nam châm. Maham-4 hoạt động ở độ sâu từ 1 đến 40m và được kích hoạt bằng bộ hẹn giờ, có thể điều chỉnh từ 10 phút đến 6 giờ cho một vụ nổ lớn.

Lực lượng Mỹ lâm vào thế khó

Bế tắc hiện nay một phần bắt nguồn từ mối đe dọa mà thủy lôi Iran gây ra. Mỹ rất muốn phá vỡ tình thế này nhưng dường như điều đónằm ngoài khả năng.

Hải quân Mỹ từ lâu không ưu tiên nhiệm vụ rà phá thủy lôi và hiện nay đang phải đối mặt với những hệ quả từ lựa chọn đó. Chỉ trong năm ngoái, Mỹ đã rút chiếc tàu rà phá thủy lôi chuyên dụng cuối cùng khỏi Vịnh Ba Tư, trong khi toàn bộ lực lượng hiện chỉ còn 4 tàu loại này trong biên chế và đều được triển khai tại Nhật Bản.

Các tàu rà phá thủy lôi thế hệ mới của Hải quân Mỹ được phát triển dựa trên tàu tác chiến ven bờ (LCS), tích hợp gói nhiệm vụ rà phá thủy lôi (MCM). Tuy nhiên, nhiều thập kỷ trì hoãn, các vấn đề kỹ thuật cùng chi phí vượt dự toán khiến mới chỉ có 3 tàu được trang bị và triển khai với cấu hình này. Đáng chú ý, các tàu này chưa từng tham gia nhiệm vụ tác chiến thực tế. Trong quá trình triển khai, các hạn chế về năng lực tiếp tục bộc lộ. Trực thăng MH-60S Seahawk đi kèm chỉ có khả năng phát hiện thủy lôi trên mặt nước hoặc gần mặt nước tại các vùng nước nông dưới 12 mét.

Bên cạnh đó, việc vận hành các trực thăng này trong điều kiện không giành được ưu thế trên không được đánh giá là rất rủi ro, do chúng dễ trở thành mục tiêu của pháo phòng không ven bờ và các hệ thống tên lửa đất đối không tầm ngắn đến tầm trung của Iran.

Trong khi đó, hệ thống được kỳ vọng nhất hiện nay là phương tiện nổi hoặc phương tiện ngầm bán tự động, không người lái vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm và sớm nhất chỉ có thể được đưa vào biên chế từ năm 2030.Điều này khiến Mỹ gặp nhiều bất lợi trong việc xử lý các thách thức an ninh hàng hải tại khu vực.