Chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy quản trị, từ kiểm soát sang kiến tạo

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương và tổ chức liên quan về hồ sơ dự án Luật Đất đai 2024 (sửa đổi), trong bối cảnh Chính phủ vừa thông qua 7 nhóm chính sách lớn làm cơ sở xây dựng dự thảo luật và Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực phát triển.

Lần sửa đổi này không chỉ nhằm khắc phục những bất cập của Luật Đất đai hiện hành mà hướng tới xây dựng mô hình quản trị đất đai phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Dự thảo không chỉ tập trung hoàn thiện cơ chế thị trường, tăng tính minh bạch và đẩy mạnh chuyển đổi số, mà còn đặt trọng tâm vào đổi mới tư duy quản trị đất đai.

Trong phát biểu khai mạc Hội nghị Trung ương ba khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh định hướng chuyển từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống", bảo đảm người dân có nơi ở, sinh kế và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất. Chuyển quản lý đất đai từ từng thửa đất sang quản trị không gian; từ nặng về thủ tục sang khơi thông, tạo lập nguồn lực. Chỉ một sự thay đổi về cách diễn đạt, nhưng hàm chứa một triết lý phát triển hoàn toàn khác.

Liên quan đến nội dung này, TS Tô Văn Trường cho rằng, sửa đổi Luật Đất đai lần này không đơn thuần là điều chỉnh các quy định pháp lý, mà là cơ hội để thay đổi căn bản tư duy quản trị đất đai. Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy, những bất cập trong quản lý, sử dụng đất không chỉ bắt nguồn từ khoảng trống của pháp luật, mà chủ yếu xuất phát từ cách tiếp cận quản lý còn nặng về tư duy hành chính, thiên về kiểm soát thủ tục hơn là kiến tạo phát triển.

“Nếu tư duy ấy không thay đổi, thì dù luật có bổ sung thêm bao nhiêu điều khoản, những điểm nghẽn cốt lõi vẫn khó được tháo gỡ. Bởi vậy, điều đáng kỳ vọng nhất ở Luật Đất đai (sửa đổi) không nằm ở số lượng quy định mới, mà ở việc xác lập một triết lý quản trị mới. Cần thiết phải lấy hiệu quả sử dụng đất, lợi ích quốc gia và quyền lợi chính đáng của người dân làm trung tâm của mọi chính sách”, TS Tô Văn Trường nêu quan điểm.

Về quan điểm chuyển tư duy từ "bồi thường tài sản" đến "tái thiết cuộc sống" được TS Tô Văn Trường đánh giá là bước tiến của tư duy phát triển: “Đây là thay đổi mang ý nghĩa nhân văn và phát triển sâu sắc. Trước đây, việc thu hồi đất thường được nhìn dưới góc độ bồi thường giá trị tài sản. Nhưng thực tế cho thấy, điều người dân mất đi không chỉ là mảnh đất, mà còn là sinh kế, cộng đồng, môi trường sống và tương lai của cả gia đình. Vì vậy, yêu cầu bảo đảm người dân có nơi ở, việc làm và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn trước khi thu hồi đất chính là thước đo của chất lượng quản trị quốc gia. Tuy nhiên, để nguyên tắc này không chỉ nằm trên giấy, hệ thống pháp luật cần thiết lập một bộ tiêu chí đánh giá độc lập. Không thể định lượng bằng hoặc tốt hơn bằng những con số chung chung, mà phải đo lường cụ thể qua sự phục hồi sinh kế bền vững, khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục và sự hòa nhập cộng đồng. Khi người dân thực sự trở thành chủ thể được đồng hành trong quá trình phát triển, thay vì là đối tượng phải hy sinh cho phát triển, những xung đột lợi ích cũng sẽ từng bước được hóa giải”.

Quản trị không gian là cách tiếp cận của một nền quản trị hiện đại

Chuyên gia cho rằng, quan điểm chuyển từ quản lý từng thửa đất sang quản trị không gian là bước thay đổi có tính nền tảng. Đất đai không còn được nhìn như những mảnh đất riêng lẻ mà là nguồn lực gắn với quy hoạch, hạ tầng, môi trường, đô thị, nông thôn và tăng trưởng kinh tế.

Cách tiếp cận này giúp kết nối quy hoạch liên ngành, hạn chế tình trạng điều chỉnh cục bộ, chồng chéo, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác nguồn lực đất đai trong dài hạn. Để làm được điều này, nền tảng cốt lõi là phải khẩn trương hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về đất đai tập trung. Không thể quản trị không gian minh bạch và hiệu quả nếu thông tin về quy hoạch, giá đất vẫn còn bị phân mảnh, cát cứ hay bưng bít ở từng địa phương. Quản trị bằng dữ liệu minh bạch thay vì bằng hồ sơ giấy chính là tiền đề để thúc đẩy chuyển đổi số. Đất đai phải trở thành nguồn lực phát triển, không phải điểm nghẽn.

TS Tô Văn Trường nêu ví dụ: Nhiều năm qua, không ít dự án đầu tư bị đình trệ vì vướng mắc về đất đai; nhiều địa phương lúng túng trong xác định giá đất, giải phóng mặt bằng hay đấu giá quyền sử dụng đất. Điều đó khiến nguồn lực quan trọng nhất của nền kinh tế chưa được khai thác hiệu quả.

“Một đạo luật mới chỉ thực sự thành công khi vừa bảo đảm công bằng, minh bạch, vừa tạo môi trường pháp lý ổn định để đất đai được đưa vào sản xuất, kinh doanh và phát triển hạ tầng, qua đó trở thành động lực cho tăng trưởng”, TS Tô Văn Trường nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, Luật Đất đai luôn là một trong những đạo luật có tác động rộng nhất đến đời sống xã hội. “Vì vậy, chất lượng của lần sửa đổi này không chỉ được đánh giá bằng số lượng quy định được bổ sung hay mức độ hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, mà còn bằng khả năng giảm khiếu kiện, hạn chế tranh chấp, tăng tính minh bạch và tạo dựng niềm tin của người dân đối với chính sách đất đai. Một đạo luật tốt phải khiến người dân cảm nhận được sự công bằng, doanh nghiệp nhìn thấy sự ổn định và Nhà nước có thêm công cụ để quản trị hiệu quả”, TS Tô Văn Trường thẳng thắn bày tỏ quan điểm.

Quản trị đất đai hiện đại: Xu hướng toàn cầu và cơ hội cho Việt Nam

TS Tô Văn Trường đánh giá, việc sửa đổi Luật Đất đai lần này diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển với yêu cầu tăng trưởng cao và bền vững. Bởi vậy, đây không chỉ là câu chuyện của riêng ngành tài nguyên hay quản lý đất đai, mà là một mắt xích quan trọng trong cải cách thể chế quốc gia.

Đặc biệt, Luật Đất đai không thể đứng độc lập. Để triệt tiêu các khoảng trống pháp lý và sự chồng chéo, đạo luật này phải được đồng bộ và ăn khớp tuyệt đối với hệ thống pháp luật liên quan, điển hình như Luật Quy hoạch, Luật Kinh doanh Bất động sản, Luật Đấu thầu và Luật Nhà ở.

“Nếu những tư duy mới được thể chế hóa đầy đủ và thực thi nhất quán, Luật Đất đai (sửa đổi) sẽ không chỉ tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu mà còn mở ra dư địa phát triển mới, biến nguồn tài nguyên đặc biệt này thành lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế trong nhiều năm tới”, TS Tô Văn Trường kỳ vọng.

Nhìn ra thế giới, có thể thấy nhiều quốc gia đã chuyển mạnh từ tư duy quản lý đất đai đơn thuần sang quản trị đất đai theo hướng phát triển bền vững, lấy con người làm trung tâm.

Tại Hàn Quốc, quá trình phát triển đô thị luôn gắn với các chương trình tái định cư, đào tạo nghề và hỗ trợ sinh kế cho người dân bị thu hồi đất. Quan điểm không chỉ là đền bù giá trị quyền sử dụng đất mà còn phải giúp người dân thích nghi với môi trường sống mới, hạn chế phát sinh bất bình đẳng sau phát triển.

Ở Singapore, dù diện tích rất hạn chế và Nhà nước nắm giữ phần lớn quỹ đất, nhưng quản trị đất đai được thực hiện theo quy hoạch tổng thể dài hạn, dựa trên dữ liệu số và quản trị không gian thống nhất. Mỗi quyết định sử dụng đất đều gắn với chiến lược phát triển quốc gia trong nhiều thập kỷ, thay vì chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt.

Trong khi đó, Hà Lan - quốc gia có mật độ dân số cao và quỹ đất hạn chế nổi tiếng với mô hình quy hoạch tích hợp, cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và lợi ích cộng đồng. Việc khai thác đất đai luôn được đặt trong tổng thể không gian phát triển chứ không tách rời từng khu đất riêng lẻ.

Ngay cả tại Trung Quốc, những năm gần đây, cải cách quản lý đất đai cũng hướng tới nâng cao hiệu quả sử dụng đất, kiểm soát đầu cơ, thúc đẩy cơ sở dữ liệu số và yêu cầu địa phương quan tâm nhiều hơn đến quyền lợi của người dân trong quá trình thu hồi, tái định cư. Điểm chung của các mô hình này là đất đai không còn được nhìn như một loại tài sản đơn thuần, mà là nguồn lực chiến lược để phát triển quốc gia.

Vì vậy, TS Tô Văn Trường cho rằng: “Quản trị đất đai hiện đại luôn gắn với ba yếu tố cốt lõi. Quy hoạch dài hạn, minh bạch dữ liệu và bảo đảm quyền lợi của người dân. Đặt trong bối cảnh đó, định hướng được nêu tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV về chuyển từ "bồi thường tài sản" sang "tái thiết cuộc sống", từ quản lý từng thửa đất sang quản trị không gian cho thấy Việt Nam đang tiếp cận gần hơn với xu thế quản trị tiên tiến trên thế giới. Điều quan trọng còn lại là những tư duy mới ấy phải được cụ thể hóa thành các quy định đủ rõ ràng, đủ khả thi và được thực thi nghiêm túc trong thực tế”.

Theo TS Tô Văn Trường, đất đai là tài nguyên hữu hạn, nhưng giá trị mà đất đai mang lại sẽ là vô hạn nếu được quản trị bằng một thể chế tiến bộ, minh bạch và vì con người.

“Kỳ vọng vào lần sửa đổi Luật Đất đai này không chỉ là sửa một đạo luật, mà là kiến tạo một nền quản trị hiện đại, khơi thông một nguồn lực chiến lược và củng cố niềm tin của người dân. Khi thể chế được hoàn thiện, nguồn lực được giải phóng và quyền lợi chính đáng được bảo đảm, thì đó cũng là lúc tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV của Đảng được hiện thực hóa bằng những đổi thay cụ thể trong đời sống, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước”, TS Tô Văn Trường nhấn mạnh thêm.