Nhận diện rủi ro môi trường ngay từ đầu

Theo dự thảo, đối với dự án thuộc diện phải quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư, việc đánh giá tác động môi trường (ĐTM) được thực hiện sau khi cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản chấp thuận chủ trương. Đại biểu Lê Hoàng Hải (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) đề nghị xem xét lại thời điểm thực hiện ĐTM nhằm nâng cao hiệu quả sàng lọc rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Theo đại biểu, ĐTM là công cụ dự báo, ngăn ngừa nguy cơ ô nhiễm. Nếu đến giai đoạn lập báo cáo nghiên cứu khả thi mới phát hiện dự án có tác động môi trường lớn, không đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường, nhà đầu tư có thể phải thay đổi địa điểm, quy mô, công nghệ hoặc thậm chí dừng dự án. Điều này gây lãng phí thời gian, chi phí và nguồn lực của cả doanh nghiệp lẫn cơ quan nhà nước.

Việc tách thời điểm chấp thuận chủ trương đầu tư khỏi giai đoạn lập ĐTM còn có thể làm giảm hiệu quả sàng lọc ban đầu, dồn áp lực kiểm soát rủi ro sang khâu thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi. Đại biểu đề nghị nghiên cứu phương án để các nguy cơ môi trường quan trọng được nhận diện từ khi chuẩn bị quyết định chủ trương đầu tư, đồng thời bảo đảm thống nhất với pháp luật về đầu tư và xây dựng.

Liên quan đến quy định miễn ĐTM đối với dự án nằm trong khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung hoặc cụm công nghiệp khi dự án hạ tầng đã được thẩm định ĐTM hoặc cấp giấy phép môi trường, đại biểu Lò Thị Luyến (Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên) đề nghị làm rõ phạm vi và điều kiện áp dụng.

Đại biểu lưu ý, đánh giá đối với dự án hạ tầng tổng thể chưa chắc đã bao quát đầy đủ hoạt động cụ thể của từng dự án thứ cấp. Khí thải, chất thải hoặc vị trí xả thải của một dự án có thể không phù hợp với quy hoạch địa phương. Vì vậy, cần làm rõ trường hợp dự án thứ cấp không sử dụng chung hệ thống xử lý nước thải hoặc có lưu lượng nước thải công nghiệp dưới 100 m3/ngày.

Bên cạnh đó, dự thảo cần quy định rõ cách xử lý khi phương án thu gom, xử lý nước thải, chất thải trong quy hoạch chi tiết xây dựng không phù hợp với kết quả thẩm định ĐTM: phải điều chỉnh quy hoạch hay điều chỉnh báo cáo. Theo đại biểu, làm rõ trình tự sẽ hạn chế phát sinh thủ tục, kéo dài tiến độ và tránh vướng mắc giữa pháp luật về xây dựng với pháp luật về môi trường.

Gắn phân loại rác với hạ tầng xử lý

Về quản lý chất thải, đại biểu Lê Nữ ThùyDương (Đoàn ĐBQH thành phố Đồng Nai) tán thành định hướng tăng tái chế, tái sử dụng, giảm lượng chất thải phải xử lý, chôn lấp và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo chưa xác định rõ thứ tự ưu tiên xử lý phần rác còn lại sau tái sử dụng, tái chế; nhóm chất thải phù hợp để đốt phát điện và mục tiêu giảm chôn lấp trực tiếp.

Đại biểu đề nghị quy định phần chất thải còn lại sau tái sử dụng, tái chế được ưu tiên xử lý để thu hồi năng lượng, trong đó ưu tiên đốt phát điện khi đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần đặt mục tiêu từng bước giảm, tiến tới chấm dứt chôn lấp trực tiếp chất thải chưa qua xử lý theo lộ trình, thay cho mục tiêu “hạn chế” như hiện nay.

Đối với rác sinh hoạt, đại biểu đề nghị xác định phân loại tại nguồn là nghĩa vụ và thực hiện theo lộ trình do Chính phủ quy định. Pin, bóng đèn, thuốc, sơn và bao bì chứa các chất này cần được tách thành nhóm riêng do có nguy cơ gây hại cho sức khỏe con người và môi trường. Cùng với đó, cần có chính sách giảm phí thu gom đối với người thực hiện đúng quy định và chế tài đối với trường hợp không phân loại.

Theo đại biểu ThùyDương, kế hoạch phân loại rác tại từng địa phương phải phù hợp điều kiện thực tế, đi cùng phương tiện thu gom riêng và cơ sở tái chế, xử lý tương ứng. Đơn vị thu gom cần bố trí phương tiện, lịch trình và tuyến thu gom theo từng nhóm chất thải, không trộn lẫn trở lại các dòng rác đã phân loại. Nếu từ chối thu gom, đơn vị phải thông báo lý do, hướng dẫn khắc phục và báo cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý.

Để bảo đảm đầu ra cho rác đã phân loại, đại biểu đề nghị quy hoạch các khu liên hợp xử lý chất thải tại đô thị lớn và khu vực phát sinh nhiều rác, tích hợp chức năng phân loại, tái chế, xử lý chất thải nguy hại theo giấy phép, xử lý phần rác còn lại và thu hồi năng lượng. Việc lựa chọn nhà đầu tư không nên chỉ dựa vào công suất, chi phí đầu tư ban đầu hoặc giá chào thầu thấp, mà cần xem xét công nghệ, hiệu quả xử lý tổng thể, khả năng giảm chôn lấp và mức đáp ứng quy chuẩn môi trường.

Dự thảo cũng cần quy định các nội dung cơ bản của hợp đồng dịch vụ xử lý, từ lượng rác bàn giao, tiêu chuẩn môi trường đến kiểm soát tro xỉ, nghiệm thu và điều chỉnh giá. Đại biểu kiến nghị giao UBND cấp tỉnh xây dựng lộ trình chấm dứt chôn lấp trực tiếp, lập kế hoạch đầu tư cơ sở xử lý thay thế và báo cáo Chính phủ hằng năm.

Giảm tiền kiểm phải đi đôi với đủ nguồn lực hậu kiểm

Từ thực tế các địa phương miền núi, đại biểu Lò Thị Luyến cho rằng, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm chỉ hiệu quả khi cơ quan quản lý đủ điều kiện kiểm tra hiện trường, quan trắc, lấy mẫu, phân tích và xử lý vi phạm. Địa bàn rộng, địa hình chia cắt, cơ sở sản xuất phân tán khiến việc tiếp cận hiện trường mất nhiều thời gian. Trong khi đó, hành vi gây ô nhiễm có thể diễn ra trong thời gian ngắn như xả thải ban đêm, xả theo đợt hoặc đốt chất thải. Nếu thiếu thiết bị đo nhanh, phương tiện lấy mẫu lưu động và dữ liệu quan trắc, cơ quan chức năng sẽ gặp khó khăn khi thu thập chứng cứ, xác định nguồn gây ô nhiễm.

Đại biểu đề nghị việc giảm tiền kiểm phải gắn với tăng cường nhân lực, kinh phí, thiết bị quan trắc, phương tiện lấy mẫu và cơ sở dữ liệu phục vụ kiểm chứng. Việc phân cấp, giao thêm trách nhiệm cho cơ sở cũng cần đi kèm cán bộ chuyên môn và hướng dẫn nghiệp vụ, tránh tình trạng tăng nhiệm vụ nhưng thiếu điều kiện thực hiện. Đồng thời, cần rà soát tính thống nhất giữa dự thảo luật và nghị định về thẩm quyền thẩm định ĐTM, tránh cách quy định khác nhau giữa “người có thẩm quyền” và “cơ quan, đơn vị có thẩm quyền”.

Đại biểu Nguyễn Minh Tâm (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) đề nghị bổ sung quy định đối với các khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung đang hoạt động nhưng chưa hoàn thiện hệ thống thu gom, xử lý nước thải, chất thải. Theo đó, cần xác định rõ trách nhiệm của chủ đầu tư hạ tầng trong đầu tư, vận hành, duy tu công trình và công khai tình trạng hoạt động; đồng thời quy định thời hạn hoàn thiện hạ tầng và cơ chế phối hợp khi nước thải vượt quy chuẩn.

Về tiếp cận thông tin, đại biểu Tâm đề nghị cân nhắc việc đưa dịch vụ cung cấp thông tin môi trường ra khỏi phạm vi dịch vụ công trực tuyến trong lĩnh vực này. Theo đại biểu, thông tin môi trường không chỉ phục vụ tra cứu mà còn bảo đảm tính minh bạch, quyền tiếp cận thông tin và sự tham gia của cộng đồng. Dự thảo cần quy định rõ trách nhiệm công khai, cập nhật và cung cấp dữ liệu điện tử theo hướng thuận tiện, dễ tiếp cận, không phát sinh thủ tục đối với thông tin đã công khai và được phép khai thác.

Đối với quản lý phát thải khí nhà kính và thị trường carbon, đại biểu Lò Thị Luyến đề nghị sớm thống nhất phương pháp kiểm kê, tiêu chuẩn tạo tín chỉ và hệ thống đăng ký, kiểm chứng dữ liệu. Các địa phương miền núi có lợi thế về rừng nhưng còn thiếu kinh phí, nhân lực để kiểm kê trữ lượng, trong khi chi phí đo đạc, thẩm định kết quả giảm phát thải cao. Vì vậy, cần làm rõ quyền sở hữu tín chỉ, cơ chế chia sẻ lợi ích, chủ thể có quyền bán và biện pháp ngăn ngừa tính trùng lượng giảm phát thải. Đại biểu cũng kiến nghị hỗ trợ chi phí đo đạc, thẩm định cho dự án quy mô nhỏ, công khai giá giao dịch và kiểm soát việc chuyển nhượng tín chỉ ra nước ngoài, bảo đảm không ảnh hưởng mục tiêu giảm phát thải quốc gia.