Làm rõ trách nhiệm, tăng cường kiểm soát nguồn xả thải

Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, đại biểu Quốc hội, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng (khóa XVI)cho rằng, dự thảo giao nhiều nhiệm vụ xử lý sự cố môi trường cho cấp xã, trong khi cấp này đang gặp khó khăn do thiếu hụt cả nhân lực lẫn vật lực. Đáng chú ý, các sự cố môi trường, nhất là sự cố liên quan đến nguồn nước, thường có phạm vi ảnh hưởng liên xã, liên tỉnh, không giới hạn trong một địa giới hành chính.

Theo đại biểuNguyễn Văn Quảng, dự thảo chưa làm rõ trách nhiệm khi xảy ra sự cố môi trường thuộc về cơ sở phát sinh nguồn xả hay cơ quan liên ngành phối hợp xử lý. Vì vậy, đại biểuđề nghị giao cấp tỉnh chủ trì xử lý sự cố môi trường, bảo đảm cả nhân lực và vật lực; đồng thời bổ sung cơ chế phối hợp giải quyết các sự cố liên tỉnh, liên vùng có phạm vi ảnh hưởng rộng.

Một vấn đề khác được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao nhấn mạnh là dự thảo còn thiếu chế tài xử lý và cơ chế kiểm soát xả thải từ đầu nguồn. Tình trạng xả thải thô trực tiếp vào hệ thống chung đã góp phần gây ô nhiễm nghiêm trọng, làm suy thoái các dòng sông. Trong khi đó, việc thu gom toàn bộ nước thải về các trạm xử lý tập trung có nguy cơ đẩy phần lớn trách nhiệm xử lý sang Nhà nước, thay vì yêu cầu kiểm soát và xử lý triệt để ngay tại nơi phát sinh nguồn thải.

Đại biểu Nguyễn Văn Quảng khẳng định, cơ quan nhà nước không phải chủ thể duy nhất và cũng không đủ năng lực để quán xuyến toàn bộ công tác bảo vệ môi trường. Đây phải là trách nhiệm chung của toàn xã hội, từng người dân và mỗi doanh nghiệp. Do đó, dự thảo cần bổ sung các quy định nâng cao nghĩa vụ pháp lý và chế tài xử lý đối với tất cả chủ thể xả thải.

Cân bằng cải cách thủ tục và yêu cầu bảo vệ môi trường

Liên quan đến bảo vệ môi trường đất, khoản 8 Điều 1 của dự thảo sửa đổi, bổ sung Điều 17 của Luật hiện hành, quy định việc điều tra, đánh giá và lập danh mục các khu vực đất có dấu hiệu hoặc bị nghi ngờ ô nhiễm. Trên cơ sở đó, cơ quan có thẩm quyền xác định khu vực có nguy cơ ô nhiễm, khu vực đất bị ô nhiễm để theo dõi, giám sát, đồng thời làm rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm.

Đại biểu Quốc hộiĐỗ Thị Việt Hà (TP. Bắc Ninh) tán thành quy định này vì góp phần chủ động phòng ngừa, phục hồi chất lượng môi trường đất. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hậu quả pháp lý của việc điều tra, đánh giá khu vực đất có dấu hiệu hoặc bị nghi ngờ ô nhiễm; đồng thời xác định mối quan hệ giữa hoạt động điều tra với việc triển khai các dự án đầu tư theo pháp luật về đất đai và đầu tư.

Về đánh giá tác động môi trường (ĐTM), dự thảo phân loại dự án thành ba nhóm: Nhóm I có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao; Nhóm II có nguy cơ tác động xấu đến môi trường; Nhóm III ít có nguy cơ tác động xấu đến môi trường. Theo hướng sửa đổi, dự án Nhóm III không phải thực hiện ĐTM, không phải có giấy phép môi trường mà chỉ thực hiện đăng ký môi trường hoặc được miễn đăng ký theo quy định.

Đại biểu Đỗ Thị Việt Hà lưu ý, việc cắt giảm trên 90% đối tượng phải thực hiện ĐTM nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và nhà đầu tư, nhưng cần đi kèm cơ chế hậu kiểm tương xứng. Nếu không tăng cường thanh tra, kiểm tra, nguy cơ xảy ra sự cố gây ô nhiễm môi trường có thể gia tăng. Đại biểu đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo đánh giá kỹ tác động của các quy định, bảo đảm hài hòa giữa cải cách thủ tục hành chính, thúc đẩy phát triển kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường bền vững.

Ngoài ra, dự thảo bổ sung trường hợp dự án phải thực hiện ĐTM khi có nguy cơ tác động xấu đến môi trường chủ yếu ở giai đoạn thi công, triển khai thực hiện dự án. Tuy nhiên, theo đại biểu Đỗ Thị Việt Hà, tiêu chí này chưa được định nghĩa hoặc giải thích cụ thể, có thể gây khó khăn khi áp dụng. Vì vậy, cần quy định rõ nội hàm để bảo đảm tính thống nhất trong thực tiễn.

Tổ chức thu gom rác phù hợp đặc thù từng địa phương

Góp ý về phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý rác sinh hoạt, đại biểu Vũ Minh Đạo, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đề nghị đặc biệt quan tâm tính khả thi tại nông thôn, miền núi và vùng khó khăn.

Theo đại biểu, tại đô thị, việc thu gom rác có thể được tổ chức tập trung, thường xuyên. Ngược lại, nhiều bản miền núi chỉ có vài chục hộ dân, cách xa trung tâm hàng chục kilômét, giao thông khó khăn. Nếu áp dụng cùng phương thức thu gom, vận chuyển như đô thị, chi phí sẽ rất lớn và khó duy trì lâu dài.

Bên cạnh đó, tình trạng người dân đã phân loại rác tại nguồn nhưng đơn vị thu gom lại trộn chung các loại đang làm giảm hiệu quả của chính sách. “Chúng ta đã tuyên truyền, vận động bằng nhiều hình thức để người dân phân loại, nhưng khi thu gom lại đưa tất cả vào một thùng”, đại biểu Vũ Minh Đạo nêu thực tế. Đến nơi xử lý, rác thậm chí phải được phân loại lại, khiến mục tiêu phân loại tại nguồn khó đạt được.

Từ thực tiễn này, đại biểu đề nghị quy định rõ nguyên tắc tổ chức thu gom, xử lý rác phù hợp với địa hình, đặc điểm dân cư và hạ tầng của từng địa phương; có chính sách hỗ trợ ngân sách cho vùng đặc biệt khó khăn, khuyến khích xử lý rác hữu cơ tại chỗ nhưng vẫn phải bảo đảm yêu cầu môi trường.

Đại biểu Vũ Minh Đạo cũng lưu ý năng lực quản lý môi trường của cấp xã, nhất là tại những địa bàn rộng, dân cư phân tán và thiếu cán bộ chuyên môn. Việc giao thêm trách nhiệm phải đi đôi với bổ sung nhân lực, kinh phí, phương tiện và hỗ trợ kỹ thuật, tránh tình trạng phân cấp nhiệm vụ nhưng nguồn lực vẫn tập trung ở cấp trên.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy, sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường không chỉ là cắt giảm thủ tục hay phân định lại thẩm quyền, mà còn phải giải quyết những điểm nghẽn trong tổ chức thực hiện. Làm rõ trách nhiệm của chủ thể xả thải, tăng cường hậu kiểm, bảo đảm nguồn lực cho chính quyền cơ sở và thiết kế cơ chế thu gom rác phù hợp từng địa bàn sẽ là những yếu tố quan trọng để các quy định pháp luật đi vào cuộc sống, hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường bền vững.