Cắt giảm thủ tục, chuyển trọng tâm sang hậu kiểm

Sáng 24/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc sửa đổi luật nhằm thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó có Nghị quyết Đại hội XIV và Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV về bảo vệ môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.

Sau hơn 5 năm triển khai Luật Bảo vệ môi trường, bên cạnh những kết quả đạt được, một số quy định được đánh giá còn cứng nhắc, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn về cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, chuyển đổi số và thúc đẩy tái chế chất thải. Dự thảo luật được xây dựng theo hướng giảm chi phí tuân thủ, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo điều kiện cho chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn.

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là đơn giản hóa việc phân loại dự án đầu tư theo tiêu chí môi trường, thu hẹp đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và phải có giấy phép môi trường.

Theo cơ quan soạn thảo, dự thảo hướng tới giảm từ 4nhóm dự án xuống 3nhóm, đơn giản hóa hồ sơ, trình tự thẩm định và phân định thẩm quyền theo mức độ nguy cơ gây tác động xấu đến môi trường. Một số đối tượng được chuyển sang đăng ký môi trường, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương.

Các thủ tục thẩm định ĐTM, cấp và điều chỉnh giấy phép môi trường được định hướng thực hiện trên môi trường điện tử. Doanh nghiệp có thể giảm việc cung cấp hồ sơ trùng lặp, trong khi cơ quan quản lý tăng khả năng khai thác dữ liệu phục vụ giám sát và hậu kiểm.

Theo báo cáo thẩm tracủa Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải, cơ quan này tán thành chủ trương cải cách, song lưu ý việc cắt giảm thủ tục phải đi kèm phân loại rủi ro chính xác và cơ chế hậu kiểm hiệu quả. Cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc kỹ việc loại bỏ các yếu tố nhạy cảm như khu dân cư tập trung, nguồn nước cấp sinh hoạt, đồng thời không miễn ĐTM đối với những dự án thứ cấp trong khu, cụm công nghiệp có nguồn thải lớn, chất thải nguy hại hoặc hoạt động nhập khẩu phế liệu. Ủy ban cũng đề nghị bổ sung cơ chế giám sát từ Trung ương, quy định rõ trách nhiệm người đứng đầu địa phương khi để xảy ra ô nhiễm môi trường, tránh tình trạng phân cấp nhưng thiếu công cụ kiểm soát.

Với giấy phép môi trường, cơ quan thẩm tra đề xuất chuyển từ tư duy cấp phép xả thải sang cấp phép vận hành môi trường, trong đó xác định rõ nghĩa vụ phát thải, điều kiện vận hành công trình bảo vệ môi trường, quan trắc tự động và quản lý rủi ro. Toàn bộ thủ tục cần được thực hiện trên môi trường điện tử, không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại dữ liệu đã được xác thực trên hệ thống quốc gia.

Tăng giám sát ô nhiễm bằng dữ liệu số

Dự thảo luật đặt trọng tâm vào quản trị môi trường dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và mức độ rủi ro. Doanh nghiệp được yêu cầu tạo lập, cập nhật dữ liệu điện tử về hoạt động môi trường; cơ quan quản lý tăng cường sử dụng dữ liệu để dự báo, cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường.

Dự thảo cũng bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm, dịch vụ có tiềm năng mang lại lợi ích về môi trường; hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường quốc gia và cơ sở dữ liệu quốc gia về biến đổi khí hậu thống nhất, liên thông.

Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cho rằng, cần có quy định chặt chẽ hơn về tính toàn vẹn của dữ liệu quan trắc. Thực tế đã xuất hiện hành vi can thiệp phần mềm trạm quan trắc tự động nhằm làm sai lệch số liệu, gây khó khăn cho công tác quản lý và xử lý vi phạm.

Cơ quan thẩm tra đề nghị kiểm soát toàn bộ chuỗi dữ liệu, từ thiết bị đo đến hệ thống tiếp nhận, với mã định danh, dấu thời gian và nhật ký điện tử. Mọi thao tác chỉnh sửa cần được lưu vết để bảo đảm dữ liệu có thể truy xuất, kiểm chứng và sử dụng làm căn cứ pháp lý khi xử lý vi phạm. Hành vi can thiệp trái phép, xóa hoặc làm sai lệch dữ liệu cần có chế tài tương xứng.

Thúc đẩy tái chế, kinh tế tuần hoàn

Một nhóm chính sách khác tập trung vào phân loại chất thải rắn sinh hoạt, tái chế, tái sử dụng chất thải và thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu. Dự thảo bổ sung quy định về quản lý dữ liệu phát sinh, thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý chất thải; thúc đẩy sử dụng vật liệu tái chế, thu hồi từ chất thải làm nguyên liệu, nhiên liệu hoặc vật liệu thay thế. Chính phủ sẽ quy định lộ trình tái chế trong sản phẩm, hàng hóa.

Đáng chú ý, dự thảo không tiếp tục quy định hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam đối với trách nhiệm tái chế, xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, mà giao Chính phủ quy định hình thức khác nhằm bảo đảm hoạt động thu gom, tái chế thực chất.

Ủy ban thẩm tra tán thành định hướng này, đồng thời đề nghị xây dựng lộ trình chuyển tiếp phù hợp với năng lực hạ tầng tái chế trong nước, nghiên cứu cơ chế bù trừ nghĩa vụ giữa các sản phẩm cùng nhóm để hạn chế phát sinh chi phí quá lớn cho doanh nghiệp.

Về phân loại rác sinh hoạt tại nguồn, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh hiệu quả chính sách phụ thuộc vào sự đồng bộ giữa phân loại, thu gom, vận chuyển và xử lý. Nếu người dân phân loại nhưng rác sau đó vẫn bị thu gom chung, niềm tin vào chính sách sẽ suy giảm. Do đó, cần xác định rõ trách nhiệm của từng đơn vị và cho phép địa phương lựa chọn mô hình phân loại phù hợp với hạ tầng hiện có, trước mắt có thể chia thành hai nhóm: rác tái chế và rác khác.

Hoàn thiện chính sách khí hậu, thị trường carbon

Dự thảo luật chuyển cách tiếp cận từ giảm nhẹ phát thải sang quản lý phát thải khí nhà kính, hoàn thiện quy định về kiểm kê, phân bổ hạn ngạch phát thải và trách nhiệm thực hiện mục tiêu đóng góp do quốc gia tự quyết định. Các quy định về thị trường carbon trong nước, tín chỉ carbon, sàn giao dịch carbon và trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải cũng được bổ sung.

Đối với kiểm kê khí nhà kính, dự thảo đề xuất rút chu kỳ từ hai năm một lần xuống hằng năm. Tuy nhiên, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đề nghị đánh giá kỹ chi phí, năng lực thực hiện và tính khả thi. Theo cơ quan thẩm tra, có thể áp dụng chu kỳ hằng năm với cơ sở phát thải lớn hoặc biến động mạnh, trong khi cơ sở có công nghệ ổn định tiếp tục kiểm kê hai năm một lần và báo cáo khi phát sinh biến động đáng kể.

Bên cạnh đó, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục thể chế hóa yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường, đồng thời hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ và mô hình kinh doanh xanh, tuần hoàn.

Việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường được kỳ vọng tạo cơ sở pháp lý cho quản trị môi trường hiện đại, giảm gánh nặng thủ tục và thúc đẩy chuyển đổi xanh. Quá trình hoàn thiện dự thảo cần tiếp tục giải quyết bài toán cân bằng giữa tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất với bảo vệ sức khỏe cộng đồng, kiểm soát ô nhiễm và bảo đảm trách nhiệm giải trình của các chủ thể liên quan.