Bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu quan trắc

Trong công tác quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, hệ thống quan trắc tự động, liên tục giữ vai trò quan trọng trong việc theo dõi, đánh giá diễn biến chất lượng môi trường, giám sát việc chấp hành các quy định pháp luật và phục vụ thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, để dữ liệu quan trắc thực sự có giá trị, bên cạnh việc duy trì hoạt động ổn định của hệ thống thiết bị, công tác kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm phương tiện đo và chuẩn đo lường phải được thực hiện đúng quy định, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và chất lượng.

Ông Vũ Đình Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, nhấn mạnh rằng trong bối cảnh hệ thống pháp luật về đo lường và bảo vệ môi trường tiếp tục được hoàn thiện, công tác quản lý không chỉ dừng ở việc bảo đảm các tổ chức đáp ứng điều kiện hoạt động theo quy định. Cơ quan quản lý cần tăng cường giám sát năng lực thực tế, kiểm soát việc tuân thủ quy trình kỹ thuật và đánh giá chất lượng kết quả thực hiện.

Theo lãnh đạo Cục Môi trường, một trong những nhiệm vụ trọng tâm là kiểm soát tính toàn vẹn của dữ liệu trong toàn bộ quá trình thu nhận, xử lý, lưu trữ và truyền nhận; kịp thời phát hiện, ngăn ngừa nguy cơ can thiệp làm sai lệch kết quả đo.

Đối với khu vực miền Nam, hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm tại hiện trường còn có những yêu cầu kỹ thuật riêng do điều kiện môi trường và đặc thù vận hành của từng hệ thống quan trắc. Điều này đòi hỏi các đơn vị liên quan phải chủ động kiểm soát chất lượng thiết bị, bảo đảm độ ổn định của phép đo và nâng cao năng lực xử lý các tình huống phát sinh trong thực tế.

Nhận diện những bất cập từ thực tiễn

Phân tích hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn phương tiện đo và chuẩn đo lường hiện nay, các chuyên gia cho rằng vẫn còn những khoảng trống trong bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu, độ tin cậy của kết quả quan trắc và chất lượng thông tin phục vụ quản lý môi trường.

Ông Trương Mạnh Tuấn, Phòng Quản lý Chất lượng môi trường (Cục Môi trường)chia sẻ kinh nghiệm quốc tế cho thấy tại Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Trung Quốc, chất lượng dữ liệu không chỉ phụ thuộc vào thiết bị mà còn gắn chặt với quy trình kỹ thuật, năng lực nhân sự, cơ chế kiểm soát chất lượng và công tác quản lý hồ sơ.

Từ kinh nghiệm này, Việt Nam cần tăng cường hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa đơn vị vận hành, bộ phận kiểm soát chất lượng và đơn vị phê duyệt dữ liệu. Việc bảo vệ dữ liệu gốc, kiểm soát thay đổi cấu hình thiết bị và phần mềm, cũng như duy trì nguồn lực cho vận hành, bảo trì, kiểm định, hiệu chuẩn là những yêu cầu không thể xem nhẹ.

Một vấn đề khác là cần phân biệt dữ liệu sơ bộ với dữ liệu đã được kiểm chứng, tránh nhầm lẫn giữa sự cố thiết bị và những biến động thực tế của môi trường. Nếu không được nhận diện kịp thời, những sai lệch trong quá trình đo hoặc xử lý dữ liệu có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá hiện trạng môi trường và hiệu quả thực thi chính sách.

Ở góc độ triển khai, ông Nguyễn Xuân Dư, Trung tâm Quan trắc môi trường miền Nam (SCEM), cho rằng các đơn vị cần quản lý đầy đủ hồ sơ thiết bị, nhật ký vận hành, kết quả kiểm tra chất chuẩn, giấy chứng nhận kiểm định, hiệu chuẩn và thông tin về độ không đảm bảo đo. Đây là cơ sở để truy xuất nguồn gốc, đánh giá tính hợp lệ của kết quả và xác định nguyên nhân khi xuất hiện bất thường.

Thực tế, các hệ thống quan trắc sử dụng nhiều chủng loại thiết bị khác nhau, trong khi nguồn nhân lực am hiểu đồng thời về quan trắc, đo lường và tiêu chuẩn chất lượng còn hạn chế. Sự phối hợp giữa đơn vị vận hành, đơn vị kiểm định, hiệu chuẩn và cơ quan quản lý đôi khi chưa thống nhất. Việc tính toán độ không đảm bảo đo và truy xuất nguồn gốc chuẩn đo lường tại một số khâu cũng cần tiếp tục được hoàn thiện.

Tăng cường hậu kiểm, nâng cao năng lực chuyên môn

Trước những khó khăn trên, việc tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước về môi trường và cơ quan quản lý nhà nước về đo lường được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng dữ liệu quan trắc.

Theo đó, hoạt động giám sát cần chuyển từ việc chủ yếu kiểm tra điều kiện hoạt động của các tổ chức thực hiện kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm sang đánh giá chất lượng thực tế trong toàn bộ quá trình tạo lập dữ liệu. Công tác hậu kiểm cần chú trọng phát hiện nguy cơ sai lệch, kiểm soát việc thu nhận, xử lý, lưu trữ, truyền nhận thông tin và làm rõ trách nhiệm của từng đơn vị khi xảy ra sự cố.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ kỹ thuật; tăng cường kiểm soát chất lượng độc lập; chuẩn hóa quy trình quản lý hồ sơ và nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc của các kết quả đo. Việc duy trì nguồn lực cho bảo trì, kiểm định, hiệu chuẩn định kỳ cũng cần được quan tâm nhằm hạn chế nguy cơ gián đoạn hoặc suy giảm chất lượng phép đo.

Đặc biệt, kiểm soát dữ liệu cần được thực hiện xuyên suốt, từ thiết bị đầu vào đến khâu xử lý và truyền nhận, đi đôi với bảo vệ dữ liệu gốc và kiểm soát các thay đổi liên quan đến cấu hình thiết bị, phần mềm. Khi xuất hiện kết quả bất thường, các đơn vị cần có quy trình kiểm tra, xác minh và xác định nguyên nhân rõ ràng trước khi sử dụng dữ liệu cho mục đích quản lý.

Việc kịp thời tháo gỡ vướng mắc, tăng cường phối hợp chuyên môn và nâng cao hiệu quả giám sát, hậu kiểm không chỉ góp phần bảo đảm độ chính xác, độ tin cậy của dữ liệu quan trắc mà còn nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường. Đây cũng là nền tảng quan trọng để các quyết định quản lý, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm được thực hiện trên cơ sở dữ liệu khách quan, minh bạch và có thể kiểm chứng.