Cơ hội tái thiết hệ thống thiết chế văn hóa ở cơ sở

Sau hơn 20 năm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, nhiều địa phương đã cơ bản hoàn thiện hạ tầng thiết yếu như điện, đường, trường học, trạm y tế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội, nhu cầu của người dân không còn dừng lại ở những điều kiện sống tối thiểu mà hướng đến môi trường sống văn minh, hiện đại với nhiều không gian sinh hoạt văn hóa, thể thao và giao lưu cộng đồng.

Trong bối cảnh đó, việc sắp xếp thôn, tổ dân phố và đơn vị hành chính không chỉ tạo thuận lợi trong công tác quản lý mà còn là cơ hội để quy hoạch lại mạng lưới thiết chế văn hóa, sử dụng hiệu quả quỹ đất công, tập trung nguồn lực đầu tư những trung tâm sinh hoạt cộng đồng quy mô lớn, đa chức năng.

Tại Thanh Hóa, sau sắp xếp, số lượng thôn, tổ dân phố giảm từ 4.351 xuống còn 1.933, tương ứng giảm 55,6%. Việc giảm đầu mối không chỉ tạo điều kiện kiện toàn tổ chức bộ máy ở cơ sở mà còn mở ra dư địa để đầu tư các công trình phục vụ cộng đồng theo hướng hiện đại, thay vì đầu tư dàn trải, manh mún như trước đây.

Theo các địa phương, mục tiêu đặt ra không phải chỉ xử lý các nhà văn hóa dôi dư, mà quan trọng hơn là xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa đáp ứng yêu cầu phát triển của các khu dân cư mới có quy mô dân số lớn hơn, nhu cầu sinh hoạt đa dạng hơn.

Sau sáp nhập, quy mô nhiều thôn tăng lên từ vài trăm lên gần 700-800 hộ dân. Điều này khiến không ít nhà văn hóa được xây dựng trước đây trở nên chật hẹp, không còn đáp ứng yêu cầu tổ chức các hoạt động chính trị, văn hóa của cộng đồng.

Tại xã Hoằng Lộc, sau sắp xếp, toàn xã có 44 nhà văn hóa, trong đó 27 nhà thuộc diện dôi dư. Ông Nguyễn Xuân Sơn, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Hoằng Lộc cho biết, phần lớn các công trình được xây dựng từ nhiều năm trước với quy mô nhỏ, không còn phù hợp với quy mô dân cư hiện nay.

Ngay từ khi lấy ý kiến nhân dân về sáp nhập thôn, địa phương đã thống nhất quan điểm không thương mại hóa quỹ đất công, không bán nhà văn hóa dôi dư để tăng thu ngân sách trước mắt.

Theo ông Sơn, quỹ đất công là nguồn lực lâu dài của địa phương. Nếu chuyển nhượng sẽ rất khó tạo lập lại trong tương lai. Vì vậy, các công trình và khu đất dôi dư được định hướng chuyển đổi thành công viên nhỏ, sân thể thao, khu vui chơi trẻ em hoặc các điểm sinh hoạt cộng đồng; đồng thời từng bước đầu tư xây dựng các nhà văn hóa mới theo hướng đa chức năng, phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân.

Thực tế tại thôn Thái Hòa cho thấy cách làm này đang phát huy hiệu quả. Sau khi hợp nhất các thôn, địa phương lựa chọn nhà văn hóa có vị trí thuận lợi làm trung tâm sinh hoạt chính, trong khi các nhà văn hóa còn lại tiếp tục được khai thác phục vụ các hoạt động cộng đồng.

Theo bà Lê Thị Toàn, Bí thư Chi bộ thôn Thái Hòa, Nhà văn hóa Thôn 3 cũ hiện được sử dụng làm nơi bảo quản trang thiết bị phục vụ các hoạt động tập thể, còn khuôn viên Nhà văn hóa Thôn 5 được cải tạo thành sân bóng chuyền hơi, tạo không gian luyện tập thể thao thường xuyên cho người dân.

"Giữ lại không gian sinh hoạt cộng đồng sẽ mang lại giá trị lâu dài cho nhiều thế hệ, thay vì chỉ thu được một khoản ngân sách trước mắt từ việc bán đất", bà Toàn chia sẻ.

Không chỉ là nơi hội họp mà phải trở thành không gian kết nối cộng đồng

Không chỉ khu vực đồng bằng, tại các địa phương miền núi, việc bố trí linh hoạt các điểm sinh hoạt cộng đồng sau sắp xếp cũng đang mang lại hiệu quả tích cực.

Tại xã Điền Lư, sau khi hợp nhất thôn Giát và thôn Kéo thành thôn Điền Trung với hơn 350 hộ dân, Nhà văn hóa thôn Kéo được lựa chọn làm trung tâm sinh hoạt chính, trong khi Nhà văn hóa thôn Giát tiếp tục duy trì vai trò là điểm sinh hoạt vệ tinh phục vụ người dân khu vực cũ.

Theo bà Hà Thị Lan, Chi hội phó Chi hội Phụ nữ thôn Điền Trung, mặc dù là điểm sinh hoạt phụ nhưng nơi đây vẫn thường xuyên tổ chức sinh hoạt các đoàn thể, luyện tập văn nghệ, dưỡng sinh cho người cao tuổi và các hoạt động hè của thiếu nhi.

Tuy nhiên, công trình được xây dựng từ năm 2018 đã bắt đầu xuống cấp, nhiều hạng mục hư hỏng cần được đầu tư sửa chữa để bảo đảm an toàn và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.

Trong khi đó, tại thôn Xuân Giang 1, nhiều người dân mong muốn trụ sở UBND xã Xuân Giang cũ sau sắp xếp sớm được chuyển đổi thành nhà văn hóa cộng đồng. Theo bà Nguyễn Thị Thúy, với hơn 800 hộ dân, thôn mới đang thiếu không gian đủ rộng để tổ chức các hoạt động tập thể, trong khi trụ sở cũ hiện vẫn chưa được khai thác hiệu quả.

Theo người dân, việc chuyển đổi công năng các trụ sở dôi dư thành thiết chế văn hóa sẽ vừa tránh lãng phí tài sản công, vừa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt ngày càng lớn của cộng đồng.

Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, nhiều ý kiến cho rằng cần đổi mới tư duy quản lý và khai thác các thiết chế văn hóa nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân.

Ông Kim Ngọc Tình, người dân xã Thọ Long cho rằng nhiều nhà văn hóa hiện nay vẫn chủ yếu phục vụ hội họp hoặc các hoạt động của người cao tuổi, trong khi còn thiếu các tiện ích dành cho thanh thiếu niên và trẻ em.

Theo ông, trong quá trình đầu tư mới hoặc cải tạo, cần quy hoạch đồng bộ các hạng mục như thư viện, khu đọc sách, sân thể thao đa năng, khu vui chơi trẻ em, điểm truy cập internet cộng đồng và không gian sinh hoạt ngoài trời.

"Khi đáp ứng được nhu cầu của nhiều nhóm đối tượng, nhà văn hóa sẽ thực sự trở thành điểm đến của người dân, góp phần tăng cường sự gắn kết trong cộng đồng và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống", ông Tình nói.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại thôn, tổ dân phố đang tạo ra cơ hội để các địa phương xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa đồng bộ, hiện đại hơn. Khi được đầu tư và khai thác hiệu quả, các không gian sinh hoạt cộng đồng không chỉ phục vụ hội họp mà còn trở thành nơi giao lưu văn hóa, rèn luyện thể chất, phát triển các hoạt động cộng đồng và gìn giữ bản sắc làng quê. Đây cũng là một trong những nền tảng quan trọng để xây dựng nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu theo hướng lấy người dân làm trung tâm, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống cả về vật chất lẫn tinh thần.