Áp lực lựa chọn nguyện vọng

Kỳ thi vào lớp 10 tại hai đô thị lớn tiếp tục cho thấy mức độ cạnh tranh gay gắt, đồng thời bộc lộ sự chênh lệch rõ rệt giữa các trường.

Tại Hà Nội, khoảng 125.000 học sinh đăng ký nguyện vọng 1 vào các trường THPT công lập, trong khi tổng chỉ tiêu khoảng 79.000. Như vậy, hàng chục nghìn học sinh sẽ không có cơ hội vào trường công lập, màchuyển hướng sang các trường THPT tư thục, trung tâm GDNN-GDTX, hoặc các trường cao đẳng nghề.

Tỷ lệ chọi tại nhiều trường ở mức cao như THPT Yên Hòa (khoảng 1/3,3), THPT Lê Quý Đôn – Hà Đông (trên 1/2), THPT Kim Liên (trên 1/2), THPT Đống Đa (xấp xỉ 1/2). Trong khi đó, vẫn có một số trường có số lượng đăng ký thấp hơn chỉ tiêu, chủ yếu ở khu vực ngoại thành.

Tại TP.HCM, năm 2026 ghi nhận quy mô thí sinh lớn với khoảng 169.000 học sinh tốt nghiệp THCS, trong đó hơn 151.000 em đăng ký dự thi vào lớp 10 công lập. Với chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập ở mức khoảng 70%, áp lực cạnh tranh vẫn ở mức đáng kể, đặc biệt tại các trường tốp đầu.

Nhiều trường có tỷ lệ chọi cao như THPT chuyên Lê Hồng Phong, THPT chuyên Trần Đại Nghĩa, THPT Nguyễn Hữu Huân…Trong khi đó, vẫn có không ít trường có số lượng đăng ký thấp hơn chỉ tiêu.

Thực tế cho thấy, lựa chọn nguyện vọng đóng vai trò then chốt, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng trúng tuyển của học sinh.

Ở góc độ phụ huynh, chị Nguyễn Hải Yến (phường Đống Đa, Hà Nội) cho biết, việc đăng ký nguyện vọng hiện nay vẫn mang nhiều yếu tố “may rủi” do thiếu thông tin tại thời điểm lựa chọn. “Lúc đăng ký, gia đình chỉ có thể dựa vào điểm chuẩn các năm trước hoặc tham khảo kinh nghiệm, chứ chưa biết chính xác mức độ cạnh tranh của từng trường năm nay ra sao. Đến khi có tỷ lệ chọi cụ thể thì mới thấy rõ, nhưng lúc đó lại không được thay đổi nên khá bị động”, chị nói.

So sánh với cách làm của TP.HCM, chị Hải Yếncho rằng việc cho phép điều chỉnh nguyện vọng sau khi công bố tỷ lệ chọi là hợp lý và “dễ thở” hơn cho học sinh. “Ít nhất các con có thêm một lần cân nhắc dựa trên dữ liệu thực tế. Còn ở Hà Nội, gần như phải "chốt cứng" ngay từ đầu, chọn sai là mất cơ hội, trong khi áp lực cạnh tranh lại rất cao”, chị chia sẻ.

Nhiều phụ huynh cho rằng, nếu đã công khai tỷ lệ chọi để minh bạch thông tin thì cũng nên cho học sinh một cơ hội điều chỉnh. Như vậy mới thực sự có ý nghĩa, chứ không chỉ dừng lại ở việc biết để…lo thêm.

Linh hoạt hay ổn định: Bài toán chính sách sau minh bạch

Khác biệt lớn nhất giữa Hà Nội và TP.HCM nằm ở cách xử lý sau khi công bố tỷ lệ chọi.

Tại TP.HCM, thí sinh được phép điều chỉnh nguyện vọng trong 5 ngày sau khi công bố số liệu đăng ký, từ ngày 4/5 đến hết ngày 8/5. Đây được xem là “cửa sổ vàng” để thí sinh và phụ huynh cân nhắc lại lựa chọn, dựa trên dữ liệu thực tế về mức độ cạnh tranh của từng trường. Trong khi đó, Hà Nội không cho thay đổi nguyện vọng sau khi đã đăng ký.

Một giáo viên tại TP.HCM cho rằng việc công bố tỷ lệ chọi là cần thiết với các đô thị đông thí sinh, nhưng cho phép điều chỉnh sau đó là cách làm hợp lý. “Khi biết rõ mức độ cạnh tranh, các em sẽ cân nhắc kỹ hơn và điều chỉnh phù hợp hơn”, thầy nhận định, đồng thời cho rằng thực tế sẽ không có quá nhiều thí sinh thay đổi do mặt bằng tuyển sinh tại TP.HCM tương đối “dễ thở”.

Ở góc độ nhà trường, TS Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch HĐGD Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cũng cho rằng, việc cho phép điều chỉnh là hợp lý. “Nếu công bố tỷ lệ chọi mà không cho điều chỉnh thì thực ra cũng không còn nhiều ý nghĩa.Khi biết mức độ cạnh tranh rồi thì các em cần có cơ hội điều chỉnh lại cho phù hợp”, thầy nói.

Theo thầy, với hệ thống đăng ký điện tử hiện nay, việc điều chỉnh không còn là trở ngại kỹ thuật lớn. “Nếu đã sai một lần mà không có cơ hội sửa thì thiệt thòi cho học sinh”, thầy nhận định.

Ở góc độ quản lý, ông Hồ Tấn Minh, Chánh Văn phòng Sở GD&ĐT TP.HCM từng chia sẻ việc cho điều chỉnh nhằm giúp thí sinh “nhìn rõ bức tranh tổng thể”, từ đó đánh giá lại năng lực và lựa chọn trường phù hợp hơn. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý phụ huynh và học sinh cần thận trọng, tránh điều chỉnh từ “khó này sang khó khác”, đồng thời phải tính đến yếu tố khoảng cách đi lại.

Ở chiều ngược lại, cũng có ýkiến cho rằng không cho điều chỉnh cũng có lý do riêng. Việc “mở” thay đổi nguyện vọng có thể tạo ra biến động lớn, khiến học sinh đồng loạt rút khỏi các trường có tỷ lệ chọi cao, gây nhiễu loạn tâm lý và ảnh hưởng đến quá trình ôn tập.

Từ góc độ tâm lý giáo dục, PGS.TS Trần Thành Nam, chuyên gia tâm lý cho rằng, áp lực thi cử hiện nay không chỉ đến từ kỳ thi mà còn từ sự quá tải về thông tin. Ngày trước áp lực là thiếu thông tin, còn bây giờ là có quá nhiều thông tin nhưng không biết chọn cái nào?Học sinh dù học nhiều đến đâu cũng vẫn thấy xung quanh có rất nhiều người giỏi. Đó là một cuộc đua rất căng thẳng.

PGS Trần ThànhNam cho biết khoảng 60–70% học sinh phổ thông hiện nay có lo âu liên quan đến thi cử. “Có những trường hợp năng lực không thay đổi, nhưng vì tâm lý bị ảnh hưởng nên vào phòng thi lại không phát huy được”, ông nhận định. “Nếu đã công bố tỷ lệ chọi mà học sinh không được thay đổi thì thông tin đó cũng không còn nhiều ý nghĩa, thậm chí còn làm các em căng thẳng hơn”.

Nhìn rộng hơn, áp lực thi lớp 10 cũng đã được đặt ra ở tầm chính sách. Mới đây, trước phản ánh của cử tri tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcTô Lâm nhấn mạnh: “Học là phải thi nhưng thi không phải là biện pháp để loại các cháu ra không cho đến trường học. Thi cử để đánh giá chất lượng dạy và học”.

Ông cũng đặt vấn đề khi kỳ thi vào lớp 10 đang tạo áp lực lớn bất thường, thậm chí “căng thẳng hơn cả thi đại học”, nguyên nhân cốt lõi là do chưa đáp ứng đủ nhu cầu trường lớp. Hà Nội hiện còn thiếu khoảng 1.000 trường học.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nướcTô Lâm, về lâu dài, khi bảo đảm đủ trường, đủ thầy và đa dạng hóa các loại hình giáo dục, không được để cháu nào không có trường học sau khi hết lớp 9, vì nếu không được học hành sẽ dẫn đến nhiều vấn đề xã hội. Trong bối cảnh áp lực thi lớp 10 vẫn lớn, câu chuyện cho hay không cho điều chỉnh nguyện vọng sau khi công bố tỷ lệ chọi cho thấy yêu cầu ngày càng rõ ràng về một cơ chế tuyển sinh vừa minh bạch, vừa đủ linh hoạt để hỗ trợ học sinh đưa ra lựa chọn phù hợp.