Ngày 26/5, Chính phủ ban hành Nghị định 185/2026 về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố.

Theo đó, tùy từng địa phương, quy mô của thôn dao động từ 150-500 hộ gia đình trở lên, trong khi đó tổ dân phố có quy mô từ 300-700 hộ gia đình trở lên.

Thủ tướng yêu cầu các địa phương rà soát, hoàn thành việc sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố trước ngày 30/6 nhằm giảm áp lực quản lý sau sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy ở cơ sở.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội TP Hà Nội đã có chia sẻ với Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam về nội dung này.

Hiệu quả quản trị phải đi cùng gìn giữ bản sắc

PV: Theo ông việc sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố theo Nghị định 185 có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh hiện nay?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, chủ trương sáp nhập thôn, tổ dân phố cần được nhìn nhận trong tổng thể lớn hơn của quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và tinh gọn bộ máy ở cơ sở. Khi cấp xã, phường trở thành cấp trực tiếp gần dân nhất, giải quyết rất nhiều việc hằng ngày của người dân, thì thôn, tổ dân phố cũng không thể giữ nguyên cách tổ chức manh mún, nhỏ lẻ, phân tán như trước. Nghị định 185/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã đặt ra khung tổ chức mới cho thôn, tổ dân phố, trong đó quy mô dân cư được nâng lên, trình tự sắp xếp được quy định rõ hơn, đồng thời gắn với chế độ, chính sách cho người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở.

Điều quan trọng nhất là phải hiểu sáp nhập không phải chỉ để “giảm đầu mối”, mà để tạo ra một không gian quản trị cơ sở đủ lớn, đủ nguồn lực, đủ điều kiện vận hành hiệu quả hơn. Một thôn, tổ dân phố quá nhỏ sẽ khó tổ chức phong trào, khó huy động nguồn lực cộng đồng, khó ứng dụng chuyển đổi số, khó đầu tư thiết chế văn hóa, thể thao, sinh hoạt cộng đồng. Ngược lại, một đơn vị dân cư có quy mô hợp lý sẽ giúp giảm chi phí quản lý, nâng cao chất lượng phục vụ người dân, tăng tính chuyên nghiệp trong điều hành và tạo điều kiện để các chính sách đi vào đời sống nhanh hơn.

Tuy nhiên, đây là việc liên quan trực tiếp đến đời sống, ký ức, tình cảm và bản sắc cộng đồng. Vì vậy, không thể làm bằng tư duy cơ học, cộng gộp số hộ rồi đổi tên trên giấy tờ. Thôn, làng, tổ dân phố không chỉ là đơn vị quản lý hành chính ở cơ sở, mà còn là nơi con người sinh ra, lớn lên, gắn bó, chia sẻ tình làng nghĩa xóm, giữ gìn phong tục, hương ước, nếp sống, di tích, đình, chùa, nhà văn hóa, sân chơi, giếng làng, cây đa, bến nước, những tên gọi đã đi vào ký ức nhiều thế hệ. Sáp nhập đúng sẽ làm cộng đồng mạnh hơn, sáp nhập vội, thiếu lắng nghe, có thể làm người dân thấy hụt hẫng, thậm chí mất đi một phần căn cước tinh thần của mình.

Vì thế, tôi ủng hộ chủ trương này, nhưng cho rằng quá trình thực hiện phải thựcsự thận trọng, dân chủ, nhân văn và có trách nhiệm văn hóa. Tinh gọn phải đi cùng ổn định. Hiệu quả quản trị phải đi cùng gìn giữ bản sắc. Cái đích cuối cùng không phải là có ít thôn, tổ dân phố hơn, mà là có những cộng đồng dân cư gắn kết hơn, phục vụ người dân tốt hơn và tạo nền tảng vững chắc hơn cho phát triển ở cơ sở.

Sáp nhập không nên chỉ nhìn vào bản đồ địa giới hay số lượng hộ gia đình

PV: Trong quá trình thực hiện sáp nhập, cần quan tâm đến những yếu tố nào, đặc biệt là các yếu tố văn hóa, con người, thiết chế như nhà văn hóa cộng đồng… để bảo đảm tính tương đối đồng nhất của cộng đồng dân cư, đồng thời hiệu quả trong quá trình hoạt động, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, có mấy yếu tố rất cần được quan tâm. Trước hết là yếu tố lịch sử - văn hóa của cộng đồng dân cư. Khi sáp nhập, không nên chỉ nhìn vào bản đồ địa giới hay số lượng hộ gia đìnhmà phải nhìn vào lịch sử hình thành của làng, xóm, khu dân cư; mối quan hệ dòng họ, nghề nghiệp, tín ngưỡng, lễ hội, phong tục, nếp sống, không gian sinh hoạt chung. Có những tên làng, tên xóm đã tồn tại hàng trăm năm, gắn với di tích, danh nhân, nghề truyền thống, sự kiện lịch sử hoặc ký ức tập thể. Nếu vì sáp nhập mà xóa bỏ vội vàng những tên gọi ấy thì đó không chỉ là thay đổi tên hành chínhmà là làm mờ đi một lớp trầm tích văn hóa.

Thứ hai là yếu tố con người và sự đồng thuận. Việc sáp nhập phải được giải thích kỹ, lấy ý kiến thực chất, lắng nghe tâm tư của người dân, nhất là người cao tuổi, người có uy tín, các chức sắc tôn giáo, trưởng dòng họ, ban công tác mặt trận, các đoàn thể. Người dân cần hiểu vì sao phải sáp nhập, sáp nhập để được gì, tên gọi mới ra sao, nhà văn hóa dùng thế nào, các khoản đóng góp có thay đổi không, sinh hoạt cộng đồng tổ chức ở đâu, quyền lợi và trách nhiệm của từng nhóm dân cư được bảo đảm thế nào. Khi dân hiểu, dân bàn, dân đồng thuận thì chủ trương lớn mới đi vào cuộc sống một cách êm thuận.

Thứ ba là tính tương đối đồng nhất của cộng đồng. “Đồng nhất” ở đây không có nghĩa là mọi người phải giống nhau, mà là có sự gần gũi nhất định về địa bàn cư trú, điều kiện sinh hoạt, văn hóa, nghề nghiệp, giao thông, khả năng kết nối và sinh hoạt cộng đồng. Không nên ghép những khu dân cư quá xa nhau, khác biệt quá lớn về nếp sống, sinh kế, điều kiện hạ tầng hoặc không có không gian sinh hoạt chung. Một tổ dân phố mới nếu quá rộng nhưng thiếu sự kết nối thì sẽ rất khó vận động người dân, khó tổ chức phong trào, khó nắm bắt tình hình cơ sở.

Thứ tư là thiết chế văn hóa, nhất là nhà văn hóa cộng đồng. Sáp nhập xong không thể để người dân “mất chỗ gặp nhau”. Nhà văn hóa, sân chơi, điểm sinh hoạt cộng đồng, thư viện cơ sở, không gian thể thao, nơi tổ chức hội họp, văn nghệ, sinh hoạt người cao tuổi, thiếu nhi… phải được tính toán lại. Có nơi cần chọn một nhà văn hóa trung tâm; có nơi nên duy trì nhiều điểm sinh hoạt vệ tinh để tránh tình trạng người dân ở khu xa bị thiệt thòi. Nhà văn hóa không chỉ là nơi họp, mà là “trái tim mềm” của cộng đồng, nơi giữ hơi ấm làng xóm, nơi con người gặp nhau, nói với nhau, chia sẻ với nhau và cùng nhau xây dựng đời sống văn hóa.

Thứ năm là vấn đề tên gọi. Tôi cho rằng, khi sáp nhập, cần ưu tiên phương án đặt tên có tính kế thừa, tôn trọng lịch sử, tránh đặt tên khô cứng, vô cảm hoặc chỉ theo số thứ tự. Có thể ghép tên, chọn tên chung có ý nghĩa văn hóa - lịch sử, hoặc giữ tên cũ trong các thiết chế, biển chỉ dẫn, hồ sơ di sản, bản đồ số, nhà văn hóa, tuyến đường, không gian ký ức cộng đồng. Sáp nhập về quản lý nhưng không nhất thiết phải xóa bỏ ký ức văn hóa.

Nói ngắn gọn, sáp nhập thôn, tổ dân phố là việc của quản trị, nhưng phải được thực hiện bằng sự tinh tế của văn hóa. Làm tốt thì cộng đồng mới không bị đứt gãy, người dân không cảm thấy bị “mất tên”, “mất làng”, “mất nơi chốn”, mà thấy mình đang bước vào một mô hình mới rộng hơn, thuận lợi hơn, văn minh hơn nhưng vẫn giữ được gốc rễ của mình.

Cần xây dựng “hồ sơ văn hóa cộng đồng” cho các thôn, tổ dân phố mới

PV: Ông có đề xuất thêm giải pháp gì để thôn, tổ dân phố theo mô hình mới hoạt động có hiệu quả sau sáp nhập, thưa ông?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, để mô hình mới hoạt động hiệu quả, cần chú ý một số giải pháp. Thứ nhất, phải làm tốt công tác truyền thông, giải thích và tạo đồng thuận xã hội. Sáp nhập là việc nhạy cảm, liên quan đến tâm lý cộng đồng. Vì vậy, chính quyền địa phương cần công khai phương án, tiêu chí, lộ trình, tên gọi, địa điểm sinh hoạt, phương án sử dụng nhà văn hóa, chế độ đối với người hoạt động không chuyên trách. Không nên để người dân chỉ biết kết quả cuối cùng, mà cần để người dân tham gia vào quá trình hình thành quyết định.

Thứ hai, cần xây dựng “hồ sơ văn hóa cộng đồng” cho các thôn, tổ dân phố sau sáp nhập. Hồ sơ này có thể ghi nhận tên gọi cũ, lịch sử hình thành, di tích, lễ hội, nghề truyền thống, nhân vật tiêu biểu, thiết chế văn hóa, phong tục, hương ước, quy ước, các điểm sinh hoạt cộng đồng. Đây không phải việc hình thức, mà là cách để bảo tồn ký ức trong quá trình thay đổi đơn vị quản lý. Sáp nhập hành chính không được dẫn đến nghèo đi ký ức văn hóa.

Thứ ba, cần rà soát, nâng cấp hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở. Nhà văn hóa sau sáp nhập phải đủ sức phục vụ cộng đồng lớn hơn; nơi nào chưa đủ thì cần có phương án cải tạo, mở rộng hoặc tổ chức các điểm sinh hoạt vệ tinh. Cần tránh tình trạng sáp nhập xong, người dân ở khu vực xa không còn thuận tiện tham gia sinh hoạt cộng đồng. Thiết chế văn hóa phải gần dân, sống cùng dân, có hoạt động thực chất, không chỉ là công trình xây xong để đó.

Thứ tư, phải quan tâm bồi dưỡng đội ngũ trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố và những người hoạt động không chuyên trách. Họ cần được tập huấn về kỹ năng vận động nhân dân, hòa giải cơ sở, quản lý cộng đồng, chuyển đổi số, an toàn thông tin, phòng cháy chữa cháy, xây dựng đời sống văn hóa, kỹ năng nắm bắt dư luận xã hội. Cùng với yêu cầu cao hơn, cũng cần có chế độ, chính sách tương xứng hơn để họ yên tâm làm việc.

Thứ năm, cần ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số ở cấp thôn, tổ dân phố nhưng phải theo hướng thân thiện, dễ dùng, không gây thêm gánh nặng. Có thể xây dựng nhóm thông tin chính thức của khu dân cư, bản đồ số cộng đồng, kênh phản ánh hiện trường, lịch sinh hoạt trực tuyến, cơ sở dữ liệu về hộ dân, người cao tuổi, trẻ em, người yếu thế cần hỗ trợ. Công nghệ phải giúp việc quản lý nhẹ hơn, minh bạch hơn, gần dân hơn, chứ không phải tạo thêm thủ tục cho người dân.

Thứ sáu, cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể, người có uy tín, người cao tuổi, văn nghệ sĩ, trí thức, chức sắc tôn giáo, doanh nhân, thanh niên trong cộng đồng. Một thôn, tổ dân phố mạnh không chỉ nhờ một người đứng đầu, mà nhờ mạng lưới cộng đồng cùng tham gia. Quản trị cơ sở trong giai đoạn mới phải là quản trị cộng đồng, dựa trên niềm tin, trách nhiệm, minh bạch và sự đồng hành của người dân.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng, thôn, tổ dân phố là tầng sâu nhất của đời sống xã hội. Đó là nơi chính sách gặp con người, nơi pháp luật đi vào từng gia đình, nơi văn hóa được thực hành hằng ngày. Nếu tổ chức tốt, thôn, tổ dân phố sau sáp nhập sẽ không chỉ gọn hơn về bộ máy, mà còn mạnh hơn về quản trị, ấm hơn về tình người, bền hơn về văn hóa và hiệu quả hơn trong phục vụ nhân dân.

PV: Xin cảm ơn ông!